Phân tích bài Hai đứa trẻ của Thạch Lam

Thứ bảy , 14/10/2017, 15:05 GMT+7
Phân tích bài truyện ngắn Hai đứa trẻ. Thế giới văn Thạch Lam không chao chát, đao to búa lớn mà thường hiu hiu đạm đạm một nỗi buồn hắt lên từ những số phận nghèo nàn, cuộc sống tù đọng.
Hai đứa trẻ cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy - truyện ngắn đã nói lên nỗi xót thương, lòng trắc ẩn của tác giả đối với những cảnh đời tối tăm nơi huyện nghèo.
 
Mở đầu tác phẩm hiện lên khung cảnh chân thực của phố huyện lúc về chiều: “Tiếng trống thu không trên cái chòi huyện nhỏ, từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều. Phương Tây đỏ rực chảy và những đám mây cánh hồng như hòn than sắp tàn”. Cảnh buổi chiều tràn về trên phố huyện nhỏ được báo hiệu bằng tiếng trống thu không. Đó là một âm thanh quen thuộc từ thuở nào của phố huyện, cứ chiều đến, ngày sắp tàn là tiếng trống ấy lại vang lên. Buổi chiều về trên phố huyện “êm ả như ru” nhưng âm thanh trong buổi ngày tàn ấy bốc lên một mùi vị ẩm thấp, nghèo nàn, xơ xác. Các cảnh vãn chợ thật tồi tàn, tiêu điều, nhếch nhác “tiếng ếch nhải kêu ran ngoài đồng ruộng”, “muỗi bắt đầu vo ve”. Ánh sáng và bóng tối hòa lẫn vào nhau tạo nên một màu mờ mờ, đục đục, không hẳn là sáng, không hẳn là tối, ấy là giờ khắc giao thoa giữa ngày và đêm.
 
Cảnh vãn chợ chiều đã diễn ra từ lâu “người về hết và tiếng ồn ào cũng mất, giữa khung cảnh ấy chỉ còn sót lại rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và lá mít. Một mùi âm ẩm bốc lên”. Những hình ảnh đó tô dậm thêm cảnh đời tẻ nhạt ở một phố huyện nhỏ vào lúc chiều tôi.
 
Buổi chiều khép lại, cảnh về đêm trở nên mông lung vời vợi “trời đã bắt đầu đêm, một đèm mùa hạ êm như nhung... Đường phố và các ngõ con dần dần chứa đầy bóng tối”. Khi bóng tôi trùm lên phố huyện, mọi cảnh vật đều buồn, ảm đạm, dù đó là một đêm mùa hạ êm ả, có các vòm sao đua nhau sáng, có tiếng cười nói nô đùa của lũ trẻ. Những hình ảnh, âm thanh ấy không che khuất được cái nghèo nàn tăm tôi của cuộc sông tẻ nhạt bình lặng trên phố huyện nghèo. Thạch Lam đã sử dụng triệt để biện pháp tương phản giữa bóng tối và ánh sáng. Bóng tối bao trùm lên phố huyện, bao trùm lên số phận nhỏ bé của những con người thắc thỏm sống giữa làng quê ẩm thấp đó.
 
 
Toàn truyện là một bức tranh nhân thế cảm động, cốt truyện đơn giản, dường như không có cốt truyện nhưng lại có sức rung động lớn. Điểm vào cái không gian chật chội, eo hẹp, tù đọng ấy là những cảnh đời nghèo. Hai đứa trễ có thể liệt kê ra nhiều mảng đời nhưng cái làm nên ấn tượng chung về thế giới nghệ thuật Thạch Lam đó là cảnh ngộ và số phận con người trong rất nhiều khắc khoải lo âu vì cái nghèo luôn dồn lên những kiếp sống mong manh, không nơi bấu víu nương tựa. Nhân vật đầu tiên gây ấn tượng trong truyện ngắn này đó chính là hình ảnh chị Tí: “ngày, chị đi mò cua bắt tép, tối đến chị mới dọn cái hàng nước này dưới gốc cây bàng”. Tối nào mẹ con chị Tí cũng với công việc ấy mà “chả kiếm được là bao nhiêu”. Thế nhưng “chiều nào chị củng dọn hàng từ chập tối cho đến đêm”. Điều đó nói lên cái luận điệu tẻ nhạt của cuộc sống, của những con người trong phố huyện. Cái phố huyện ấy dường như số phận nào cũng nhỏ bé và leo lét như chính sự leo lét của ngọn đèn chị Tí lóe lên một chút ánh sáng trong đêm. Thêm một nét phác họa vào bức tranh phố huyện trong đêm là gánh phở của bác Siêu. Bác Siêu kĩu kịt gánh phở lặng lẽ ra phố huyện, đến khuya lại kĩu kịt gánh trở về làng. Trong cái phố huyện nghèo nàn ấy, món hàng của bác Siêu bỗng trở nên xa xỉ vô cùng.
 
Thạch Lam không miêu tả nhiều về cái đói rách, hay gánh nặng cơm áo nhưng qua cảnh sông tẻ nhạt, buồn chán, hiu hắt của phố xá thì cảnh nghèo nàn và những số phận khốn khó không cần miêu tả cứ thế hiện lên rõ mồn một. Cái bóng của bác Siêu gợi lên bao nỗi day dứt trong lòng người đọc “bóng bác mênh mang ngả xuống một vùng và kéo dài đến tận hàng rào hai bên ngỗ”, cái bóng của một con người luống tuổi đổ xuống mênh mang nhẫn nhục, chịu đựng. Sự vất vả, khôn khó của cuộc sống đã ẩn nấp đằng sau cái bóng dáng mệt mỏi của bác.
 
Và rồi “vợ chồng bác xẩm góp chuyện bằng mấy tiếng đàn bần bật trong yên lặng. Thằng con bò ra đất, ngoài manh chiếu, nghịch nhặt những rác bẩn vùi trong cát bên đường”. Bà cụ Thi nghiện rượu đi dật dờ trong đêm đen... Tất cả, những hình ảnh ây nói lên hiện thực cuộc sông đói nghèo, cô đơn, tẻ nhạt, tù đọng, nhếch nhác của phố huyện.
 
Cuộc sống của chị em Liên cũng không có gì khá hơn. Chiều chiều Liên và An lại phải “trông coi cửa hàng tạp hóa nhỏ xíu” và bán “chẳng ăn thua gì”, “đêm đêm họ chỉ mua cho bao diêm hay gói thuốc là cùng”.
 
Hai đứa trẻ là thế giới của những con người bé nhỏ, đáng thương, sông lẩn lút trong bóng tôi. Hết thảy mọi nhân vật đều bé rnọn, cử động lặng lẽ, nói năng ít lời. Hai đứa trẻ là một tiếng thở dài về cuộc sống đơn điệu. Và chừng ấy người “trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ”, nhưng rồi chờ đợi cũng chỉ để mà chờ đợi vì liệu cuộc sống của họ có thể thay đổi khác hơn được chăng khi mà mọi người vẫn cứ khư khư ôm lấy nếp sống cũ?
 
Trong truyện này, Thạch Lam không đi sâu vào miêu tả những xung đột xã hội, giai cấp mà ông chỉ đi sâu vào phác họa bức tranh phố huyện nghèo, chân thật trong từng hình ảnh, chi tiết và trong chiều sâu tinh thần của nó. Dưới con mắt của tác giả, những số phận con người nhỏ nhoi hiện lên trên bức tranh quê mùa xám xịt thật đáng thương và tội nghiệp. Đó là hình ảnh của những con người lao đông nghèo khổ, quẩn quanh, bế tắc chốn vùi trong kiếp sông tối tăm, tù đọng, thê thảm của một phố huyện cũ đã quá lạc hậu. Nhưng đó vẫn là một thế giới đầy tình người, những mảnh đời lầm lũi đi trong bóng đêm cảm thông cho chính số phận của nhau, và nếu như nhân vật chưa kịp ý thức hết thì tấm lòng nhà văn đã kịp tỏa nhẹ một nỗi buồn thương cảm. Bàn tay tác giả trân trọng nâng niu từng nhân vật. Chị Tí, bác Siêu, bác xẩm, chị em Liên nghèo nhưng không hèn. Và nhà văn luôn khát khao cho những con người ấy thoát ra khỏi cuộc sông tù đọng, ngột ngạt, bế tắc.
 
Hình ảnh chuyến tàu đêm chính là sự thể hiện khát vọng về một cuộc sống sáng sủa hơn của những con người bé nhỏ, đáng thương. Tác giả miêu tả khá tỉ mỉ, trang trọng về sự xuất hiện của con tàu. Cảnh chuyến tàu đêm đi qua phố huyện là hoạt động cuối cùng của đêm khuya, mang lại một thoáng rộn rã làm cảnh phố huyện đổi thay: tiếng dồn dập, tiêng xe rít mạnh vào ghi - một quang cảnh khác hẳn, tiếng hành khách ồn ào khe khẽ, các toa đèn sáng trưng, chiếu ánh sáng xuống cả mặt đường... Nó xuất hiện trong giây lát, cuối cùng để lại “những đốm than đỗ hay tung trên đường sắt” rồi cảnh vật lại chìm nghỉm trong bóng đêm dày đặc. Khi con tàu lăn qua phô' huyện bóng tôi tạm nhường chỗ cho “ảnh đèn sáng trưng” - một ánh sáng mang đến sự sông, cái giàu sang “con tàu như đã đem đến một chút thế giới khác đi qua. Một thế giới khác hẳn đối với Liên, khác hẳn các vầng sáng ngọn đèn của chị Tí và ánh lửa của bác Siêu”. Nhưng rồi tất cả đã đi qua trong nháy mắt chỉ để lại đằng sau nó khói bụi và một dư âm, dư vị buồn cùng với những mơ tưởng của chị em Liên. Dù “buồn ngủ ríu cả mắt”, An vẫn dặn chị “tàu đến chị đánh thức em nhé”. Họ khắc khoải chờ đợi vì chuyến tàu là biểu tượng của ánh sáng, niềm vui, sự giàu sang, khác hẳn với cuộc sông ẩm ướt nơi phố huyện hẻo lánh. Nó gợi nhớ về một kỷ niệm, một quá khứ đẹp của chị em Liên. Khi chuyến tàu đã đi xa rồi, Liên vẫn “lặng theo mơ tưởng. Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực vui vẻ và huyên náo... Liên thấy mình sống giữa bao nhiêu sự xa xôi.” Dưới ánh mắt của hai đứa trẻ, chuyến tàu là hình ảnh của một thê' giới văn minh, giàu sang, nhộn nhịp, huyên náo và đầy ánh sáng. Điều đó nói lên sự khác xa giữa cuộc sông nông thôn và thành thị.
 
Sự đợi chờ, mong ngóng một chuyến tàu mang chút ánh sáng thị thành đi qua của mọi người, đặc biệt là chị em Liên trong tác phẩm đã bộc lộ nỗi niềm xót thương của tác giả đối với những mảnh đời nhỏ bé nơi phố huyện, điều ấy đã cho chúng ta thấy Thạch Lam luôn có tấm lòng đầy tình nhân ái, cảm thông.
 
Truyện Thạch Lam thường là những chuyện không có cốt truyện, Hai đứa trẻ cũng thuộc vào mẫu ấy. Chuyện thực ra không có gì đáng nói nhưng Thạch Lam đã xây dựng nên một câu chuyện làm xúc động lòng người. Với giọng văn nhẹ nhàng, trầm tĩnh, khách quan và giàu chất thơ đã biểu hiện được thái độ trân trọng của tác giả đối với con người và quê hương, nó có sức gợi mở, khơi sâu vào cảm giác người đọc. Bút pháp tương phản được sử dụng một cách điêu luyện tinh tế đã làm bật nổi được ý đồ muôn nói của tác giả đặc biệt là sự đôi lập giữa ánh sáng và bóng tối. Nhà văn đã đặc tả bóng tối để nói lên cảnh phố huyện và cuộc sông của con người ẩm thấp, nghèo nàn, lầm lũi. Nghệ thuật miêu tả cảnh và tâm lí nhân vật cũng hết sức tinh tế, sâu sắc, nổi bật là với nhân vật Liên.
 
Như vậy, văn Thạch Lam không làm hấp dẫn người đọc bằng cốt truyện li kì mà bằng chính chất thơ của lời văn, chất chân thực của cuộc sống đời thường. Hai đứa trẻ là một truyện ngắn đặc sắc thể hiện tấm lòng nhân ái của Thạch Lam đối với những kiếp người nhỏ bé, tội nghiệp sông lầm lũi, bế tắc trong một phố’ huyện tù đọng. Truyện nói lên khát vọng thay đổi thế giới nghèo khổ bằng một thế giới khác hơn, sáng hơn của chị em Liên. Đồng thời đó cũng là ước mơ ngàn đời của kiếp người nhỏ nhoi, của tác giả. Với nghệ thuật độc đáo và bút pháp tài tình, ngôn ngữ giàu chất thơ Thạch Lam đã dựng nên bức tranh phố huyện sinh động mà chân thực. Tác phẩm vì lẽ dó mà dễ đi vào lòng người và có sức cảm hóa, thanh lọc tâm hồn. 
 
BÀI LÀM 2: PHÂN TÂM TRẠNG CỦA 2 CHỊ EM LIÊN VÀ AN TRONG BÀI HAI ĐỨA TRẺ
 

- Thành công nổi bật nhất của tác giả trong truyện ngắn này là xây dựng được hai nhân vật Liên và An. Với hoàn cảnh gia đình khi Cha Liên thất nghiệp, kinh tế gia đình ngày càng khó khăn nên phải dọn nhà từ Hà Nội về phố huyện nghèo để sinh sống. Mẹ Liên làm nghề hàng xáo, cái nghề rất vất vả mà cũng chẳng kiếm đươc là bao. Hai chị em Liên trông coi cái cửa hàng tạp hoá. Gọi là cửa hàng thế thôi chứ nó “nhỏ xíu” và hàng đế bán chỉ là vài ba thứ lèo tèo, nghèo nàn.

a) Diễn biến của tâm trạng Liên
 
Tâm trạng Liên thay đổi theo sự thay đổi của thời gian.
 
- Lúc chiều tà:
 
+. Liên ngồi im lặng cảm nhận cảnh vật. Nỗi buồn như đang lan toả trong không gian và lan toả trong tâm hồn Liên. “Chiều, chiều rồi (...) Liên ngồi yên lặng bên mấy quả thuốc sơn đen; đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần vù cái buồn của buổi chiều quê thấm thìa với tâm hồn ngây thơ của chị; Liên không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn”.
 
+ Liên quan sát những con người trong phố huyện nghèo. Những kiếp người nhỏ bé đang quẩn quanh trong nếp sống buồn tẻ của mình. Liên động lòng thương với những con người nơi đây. Ngay trong cách cư xử giữa chị em Liên và bà cụ Thi, một bà già hơi điên ta cũng thấy được sự cảm thông và sự ấm áp của tình thương. Rõ ràng hơn, cụ thế hơn, ta thấy được tình thương của Liên đối với những đứa trẻ đi nhặt nhạnh các thứ người ta bỏ lại khi chợ tàn. “Liên trông thấy động lòng thương nhưng chính chị cũng không cỏ tiền để cho chúng nó”.
 
- Khi màn đêm buông xuống:
 
+ Vào đêm, tâm trạng của Liên đã có sự thay đổi. “Qua kẽ lá của cành bàng, ngàn sao vẫn lấo lánh; một con dom đóm vẫn bám vào dưới mặt ỉá, vùng sáng nhỏ xanh nhấp nhảy rồi hoa bàng rụng xuống vai Liên. Tâm hồn Liên yên tĩnh hắn, có những cảm giác mơ hồ không hiểu”. Dường như, hai đứa trẻ muốn trốn tránh thực tại. “An và Liên lặng ngước mắt nhìn lên các vì sao để tìm sông Ngân Hà và con vịt theo sau ông Thần Nôỉig. Vũ trụ thăm thẳm bao la đối với tâm hồn hai đứa trẻ như đầy bí mật và xa lạ”.
 
+ Vào đêm, Liên và An quan sát xung quanh: cuộc sống của những người dân phố huyện nghèo diễn ra đơn điệu, tù đọng trong bóng đêm vây hãm.
 
- Lúc đêm khuya
 
+ Hôm nào, hai chị em Liên cũng thức để đợi chuyến tàu đêm đi qua. Nhà văn Thạch Lam đã miêu tả với thái độ nâng niu trân trọng những ước mơ chập chờn chưa định hình hẳn trong tâm hồn Liên khi chuyên tàu đêm lướt qua. “Liên lặng theo mơ tưởng. Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực vui về và huyên náo. Con tàu như đã đem một chút thế giới khác đi qua. Một thế giới khác hẳn, đối với Liên, khác hẳn các vầng sáng ngọn đèn của. chị Tí và ánh lửa của bác Siêu. Đêm tối vẫn bao bọc chung quanh, đêm của đất què, và ngoài kia đồng ruộng mênh mông và yên tĩnh”.
 
+ Sự tương phản giữa ước mơ và thực tế không làm tan vỡ ước mơ. Con tàu chỉ đến trong chốc lát, nhưng đã đem lại niềm vui cho chị em Liên. Đó là niềm vui, niềm an ủi dẫu còn mơ hồ về ngày mai tươi sáng của hái đứa trẻ. Phải chăng đó cũng chính là khát vọng sống mãnh liệt trong tâm hồn những người dân nơi phố huyện nghèo. Đồng thời, qua tác phẩm, ta cũng cảm nhận được tình cảm xót thương của Thạch Lam đối với những người phải sống nghèo khổ, quẩn quanh và sự cảm thông, trân trọng của nhà văn trước mong ước của họ về một cuộc sống tươi sáng hơn ở phía trưức. 
 
Hình ảnh hai chị em Liên được khắc hoạ trong nhiều thời điểm: lúc chiều tàn, khi màn đêm buông xuống và trong đêm khuya. Nhân vật Liên xuất hiện trong tác phẩm cũng không được miêu tả một cách cụ thế’ về ngoại hình, về tâm hồn, tính cách. Thông qua một vài nét về dáng vẻ, cử chỉ, ngôn ngữ, nhà văn làm nổi bật tính cách của nhân vật Liên và An. Hai chị em là những đứa trẻ sớm phải gánh vác công việc mưư sinh. Không những vậy, hai chị em còn là những đứa trẻ ngây thơ, hồn nhiên, ngoan ngoãn,, giàu lòng thương người, khát khao được thoát ra khỏi cuộc sống nhàm chán, tù túng nơi phố huyện nghèo.
 
Qua việc xây dựng nhân vật Liên và An, ta thấy được sự thông cảm, xót thương của tác giả dành cho chị em Liên nói riêng, dành cho những kiếp người nghèo khổ nói chung.
Nguồn:
phan tich truyen hai dua tre