Phân tích bài thơ Khi con Tu hú của Tố Hữu

Thứ ba , 02/05/2017, 19:36 GMT+7
Con chim tu hú ngoại trời cứ kêu! Tiếng kêu lúc ấy không chỉ mang ý nghĩa “gọi bầy” mà còn thêm ý nghĩa thúc giục. Mở và khép của bài thơ không tách rời, lại cồn thể hiện sâu sắc lòng yêu cuộc sống và niềm khát khao tự do cháy bỏng của người chiến sĩ cách mạng trong cảnh tù đày.

A. Những điểm cơ bản của bài thơ Khi con Tu hú

Bài thơ lạc bát mang hai tâm sự; hai nỗi niềm: nhớ lại những ngày hè sông trong hoàn cảnh tự do và sự uất hận khi ở trong nhà tù.

- Tác giả đã từng sống với những ngày hè đầy tiếng ve, nắng hồng, ...

- Chốn lao tù khiến tác giả không thấy và sống lại cảnh ấy.

Mở đầu và kết thúc bài thơ có tiếng chim tu hú kêu, cũng một người nghe là Tố Hữu, nhưng ông lại biểu hiện hai tâm trạng khác nhau:

- Lần đầu, khi nghe tiếng chim tu hú kêu, tác giả thể hiện tâm trạng như thế nào?

- Sau đó thì chuyển qua tâm trạng nào?

- “tu hú gọi bầy ”, “tu hú cứ kêu thanh âm của các cụm từ ấy có phù hợp với mỗi tâm trạng chăng?

Phân tích bài thơ Khi con Tu hú của Tố Hữu

B. Phân tích nội dung bài thơ Khi con Tu hú của Tố Hữu

I. Kể từ giây phút tuyên thệ “tôi buộc lòng tôi với mọi người”, Tố Hữu hoạt động hăng say, sôi nổi trong phong trào Thanh niên Dân chủ khi đang học ở Trường Quốc học. Tháng 4-1939, ông bị bắt giam ở nhà lao Thừa Phủ - Khi con tu hú trong phần Xiềng xích của tập thơ Từ ấy... ra đời trong hoàn cảnh đó.

- Thực tại và tâm cảnh trái ngược hoàn toàn trong bài thơ. Thực tại, đấy là xà lim, cõi tù giữa cõi đời. - Tâm cảnh ấy là sức tưởng tượng của trái tim về những gì ở bên ngoài. Từ tâm cảnh ấy, người đọc cảm nhận được sức sông mãnh liệt, hăng say, luôn luôn lướt tới của người chiến sĩ trẻ.

II. Đọc những câu thơ lục bát dưới đây người đọc cứ nghĩ rằng đó là những vần thơ tả cảnh.

Khi con tu hú gọi bầy

Lúa chiêm đang chín, trái cây ngọt dần

Vườn râm dậy tiếng ve ngân

Bắp dây vàng hạt đầy sân nắng đào

Trời xanh càng rộng càng cao

Đôi con diều sáo ỉộn nhào từng không...

Đúng vậy, lời thơ chân chất trong sáng chứa nhiều màu sắc, nhịp thơ đều đặn, âm hưởng dào dạt nhẹ nhàng với thanh bằng chủ đạo, Tố Hữu đã ỉiệt kê những gì được xem là đặc trưng mùa hè ở các tỉnh miền Trung, nhất là vùng quê Quảng Trị, Thừa Thiên. Người dân vùng này khi nghe tiếng chim tu hú gáy là họ biết mùa hè đang đến, cũng như nghe “Tiếng ve ngân” trong vườn nhà. Ngoài đặc trưng về âm thanh, đoạn thơ còn liệt kê đặc trưng về màu sắc. Ngoài màu xanh làm cho bầu trời mùa hạ như “càng rộng càng cao” còn lại các màu mà hội họa thường gọi là màu nóng. Ây là lúa chiêm đang chín, bắp vàng hạt, nắng đào”. Ngoài mầu vàng của lúa, của bắp, của nắng thì “trái cây ngọt dần” chứa cả màu sắc và hương vị. Trong khung cảnh bầu trời cao rộng, xuất hiện: Đôi con diều sáo lộn nhào từng không ...

Thì đúng là cảnh mùa hè ở một vùng đất yên ả, thanh bình. Trong cả đoạn thơ không có lây một từ diễn tả cảnh vật nặng nề thì rỗ ràng tâm trạng của nhà thơ nhẹ nhàng, bay bổng như đôi con diều sáo

Thế nhưng đoạn thơ thứ hai thì lại là:

Ta nghe hè dậy bên lòng

Mà chân muốn đạp tan phòng, hè ôi!

Ngột làm sao, chết uất thôi

Con chim tu hú ngoài trời cứ kêu!

Ngôn ngữ, nhịp điệu của đoạn thơ này đốì lập hẳn với đoạn thơ trên, nó mang không khí nặng nề, u uất ở một không gian chật hẹp. Hóa ra đoạn thơ mở đầu là đoạn nhớ lại, là “kết quả” của tâm tư vào lúc nhà thơ đang chịu cảnh ngục tù. Đã có lần, cũng giữa thực tại âm u đó, tâm cảnh của nhà thờ hiện ra rộn ràng cảnh sống ở bên ngoài xà lim “Ở ngoài kia sung sướng biết bao nhiêu”. Một loạt những hình ảnh, âm thanh náo nức, dạt dào sức sống. Trong xà lim, dù “tai mở rộng” đến bao nhiêu, mắt có chống lên bao nhiêu cũng chẳng thế nào nghe được, thấy được cảnh đời chuyển động ở bên ngoài. Nhưng tâm của tác giả vẫn nghe, vẫn thấy được “tiếng đời lăn náo nức”, nghe tiếng chim reo, tiếng dơi đập cánh, nghe lạc ngựa, nghe tiếng, guốc ai đi về...

Chính vì vậy mà nơi cửa tử, nhà thơ vẫn thấy “nhựa sống tràn trề”, để rồi:

Tôi mơ hồ nghe tất cả bên ngoài

Đang ríu rít giữa một trời rộng rãi

Đang hút mật của đời sây hoa trái

Hương tự do thơm ngát cả ngàn ngày...

(Tâm tư trong tù)

Và giờ đây Khi con tu hú cất tiếng kêu thì Tố Hữu cũng mang hai tâm trạng ấy. Chỉ khác về cách xếp đặt nội dung, nếu Tâm tư trong tù báo hiệu cho người đọc hoàn cảnh ở tù trước thì Khi con tu hú nhà thơ đã đảo ngược lại. Ở trong tù, nghe tiếng tu hú kêu nhà thơ như cùng một lúc “nghe hè dậy bên lòng”, tâm hồn rạo rực với cảnh hè ngày trước. Cái hay của câu thơ nằm ở động từ “nghe, dậy”, hai động từ khêu gợi biểu tượng âm thanh mà chỉ mùa hè mới có: tiếng chim tu hú kêu, tiếng ve ngân, và tiếng sáo diều nhẹ lướt ở tầng cao. “Nghe hè ” có lẽ là thế. Và “hè dậy” cũng từ những biểu tượng âm thanh kia làm cho lòng người náo nức chỉ rnuồn được tự do nghe, tự do điều khiển cánh diều ... Ở hoàn cảnh của nhà thơ, “nghe hè dậy” có ý nghĩa sâu xa hơn: Muốn mọi người cùng được hưởng không khí tự đo. Vậy mà mong ước ấy cũng chỉ là mong ước vì bốn bức tường kín của lao tù, chỉ “nghe hè dậy trong lòng” thôi. Mơ tưởng và muốn hành động. Khi hành động bị cản trở con người rơi vào tâm trạng bức xúc. Hành động ở nhà thơ không phải là một hành động bình thường, mà là một hành động của một chiến sĩ cách mạng. Bởi vậy nhà thơ mới bộc lộ phản ứng dữ dội là “muốn đạp tan phòng” giam hãm, mới cảm thây quá bức bôi, ngột ngạt; tưởng như có thể chết được vì phẫn uất. Nhà thơ mang tâm trạng ây cũng đúng thôi bởi tuổi đời'còn trẻ và bầu máu nóng cách mạng đang sôi sục. Trước Tô" Hữu chừng hai mươi năm, biết bao người trai như Phan Bội Châu cũng đã từng mang bầu nhiệt huyết:

Đúc gan sắt để dời non lấp bể

Xối máu nóng rửa vết nhơ nô lệ

Trên con đường hoạt động quyết phá tan xiềng xích nô lệ, họ chấp nhận vào tù ra khám, và cũng đã làm thơ bộc lộ tâm trạng của mình trong chốn lao tù mà chúng ta đã biết. Đó là Phan Bội Châu với bài thơ Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác, và Phan Chu Trinh với Đập đá ở Côn Lôn.

Tất nhiên tâm trạng trong chốn lao tù mỗi người mỗi khác. Nếu hai vị tiền bối xem việc ở tù chỉ là việc “chạy mỏi chân” (Phan Bội Châu), hay chỉ là "việc con con” Phan Chu Trinh, và chờ đợi thì Tố Hữu lại muốn “đạp tan phòng”, muốn hành động. Đang trong tâm trạng đó thì:

Con chim tu hú ngoại trời cứ kêu! Tiếng kêu lúc ấy không chỉ mang ý nghĩa “gọi bầy” mà còn thêm ý nghĩa thúc giục. Mở và khép của bài thơ không tách rời, lại cồn thể hiện sâu sắc lòng yêu cuộc sống và niềm khát khao tự do cháy bỏng của người chiến sĩ cách mạng trong cảnh tù đày.

III. Trong dòng thơ u hoài, sướt mướt những dòng nước mắt thì những vần thơ mang ý thức tranh đâu như bài thơ trên của Tố Hữu như một luồng gió mới tạo nên sức mạnh của thi ca dù phải ở trong hoàn cảnh bị câm đoán. Thơ cũng là hành động. Tố Hữu, sau đó, vẫn tiếp tục con đường đã chọn, tìm cho được “Hương tự do thơm ngát cả ngàn ngày Mùi hương đó vẫn quyến rũ con người ông cho tới ngày ông nhắm mắt xuôi tay ...

***

Nguồn: