Phân tích bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh - Học Tốt Ngữ Văn

Phân tích bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh

Thứ ba , 28/03/2017, 09:17 GMT+7
Phân tích bài thơ Sóng. Xuân Quỳnh đến với làng văn không phải là sớm, nhưng chị đã mang đến cho thi đàn văn học Việt Nam một tiếng nói riêng, một tiếng nói mới mẻ về tình yêu lứa đôi. Thơ của chị chân chât, mộc mạc song cũng hết sức nồng nàn, mãnh liệt.
Chị là người luôn biết chắt chiu, cóp nhặt những hạnh phúc nhỏ bé của đời thường. Tiếng nói trong thơ chị gắn liền với cuộc sống hàng ngày, với từng niềm vui với cả những nỗi nhọc nhằn, cay đắng. Tuy nhiên cái vất vả, tất bật của cuộc sổng khôn khó vẫn không thể dập tắt được những cơn sóng lòng, những nỗi nhớ nhung, đam mê, cháy bỏng ngày đêm thổn thức trong lòng chị. Đó là nhịp đập chị dành cho tình yêu. Nhịp đập ấy chị gửi vào trong Thuyền và biển đặc biệt là trong hình tượng “sóng” - bài thơ đã được biết bao độc giả yêu mến. Sóng được mở đầu bằng những trạng thái đối nghịch nhau.
 
Dữ dội và dịu êm
Ôn ào và lặng lẽ.
 
Xuân Quỳnh viết bài thơ này trong thời gian chị đi vào miền Trung khói lửa, nơi có “gió lào và cát trắng”. Đó là mảnh đất đầy bom dạn, chết chóc. Mặc dù đang đứng bên bờ của sự rình rập, đe dọa nhưng chị vẫn nghe được tiếng đập của sự sống của tình yêu dội lại từ tiếng sóng biển. Đối diện với mặt biển mênh mông chị lắng nghe tiếng sóng hát ca, chị bỗng nhận ra sự tương đồng kì diệu giữa những đặc tính, âm thanh của sóng với thế giới tâm hồn của chính mình - của một trái tim lúc nào cũng dạt dào cảm xúc. Hai câu thơ mở đầu để diễn tả một tâm trạng không ổn định của người con gái đang yêu. Sóng mang trong mình nhiềũ trạng thái đôi cực này cũng chính là tâm tình, là tính khí bất thường, phức tạp của kẻ đang yêu. Chính cái tâm hồn đầy biến động ấy đã làm cho tình yêu thêm thi vị, thêm quyến rũ với nhiều cung bậc, nhiều biến thái tinh vi bí ẩn. Cái nóng lạnh thất thường ấy là điểm gợi hứng, gợi sự thích thú khao khát cho người đối diện khám phá, tìm hiểu.
 
Không phải giản đơn mà Xuân Quỳnh lại chọn hình tượng sóng để nói hộ tình yêu của mình. “Sóng” là một hình tượng tung hoành ngang dọc, không bao giờ chịu bó mình trong một khoảng không chật hẹp. Xuân Quỳnh cũng thế, chị không muôn có một tình yêu lặng là, đơn điệu, nên chị phải đi tìm, đi tìm một tình yêu đích thực, cao cả.
 
Sóng không hiểu nổi mình
Sóng tìm ra tận bể.
 
“Sóng” không muốn sống gò bó giữa một khúc sông chật chội nên đã vươn mình tìm tới khát vọng được sống giữa đất trời bao la rộng lớn. Sóng tìm ra bể tức là tìm về với cội nguồn của nó, cội nguồn của sự sông vĩnh hằng. Khát vọng ây rọi vào lòng người đang yêu chính là ước mong được hòa mình vào biển lớn của tình yêu, biển lớn của cuộc đời trăm nghìn hương sắc ngoài kia. Và khi đã đối mặt với cái mênh mông, vô tận, nhà thơ lại suy ngẫm về cuộc sông, về sự khởi nguồn của tình yêu.
 
Trước muôn trùng sóng bể
Em nghĩ về anh, em
Em nghĩ về biển lớn
Từ nơi nào sóng lên.
 
Tác giả đi tìm lời giải đáp cho cội nguồn của sóng, cội nguồn của tình yêu. Tình yêu có nơi bắt đầu mà không có điểm kết thúc nên không dễ gì cắt nghĩa dược, Tình yêu là cái lung linh, huyền diệu nhưng vô hình vô ảnh nên dể định nghĩa một cách rõ ràng về nó thì thật là khó. Xuân Quỳnh đã cố cắt nghĩa về tình yêu nhưng chính bản thân chị cũng có nhiều diều chưa biết rõ, chưa hiểu hết.
 
Sóng bắt đẩu từ gió
Gió bắt đầu từ đâu
Em cũng không biết nữa
Khi nào ta yêu nhau.
 
Tình yêu thật khó nói, đến một người nồng nhiệt, hăm hở, cuống quýt và có phần “hàm hồ” như Xuân Diệu mà cũng chỉ hạ bút một cách vu vơ: “Làm sao định nghĩa được tình yểu, Có khó gì đâu một buổi chiều, Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt, Bằng mây nhẹ nhẹ gió hiu hiu”. Nhưng thực ra tình yêu lại bắt nguồn từ những điều vu vơ ấy thật. Chính vì thế mà người ta yêu được, cảm nhận được song người ta khó diễn đạt được thành lời. Tình yêu đến với mỗi người bằng một kỷ niệm khác nhau. Kỷ niệm ấy có thể chỉ là một ánh nhìn, một cái liếc mắt trong một ngày nắng nhạt, mưa thưa, hay một buổi chiều hiu hiu gió. Tình yêu là thứ vô hình vô ảnh nên nhiều lúc nó đến trong ta, ngự trị trong trái tim ta, trong tâm hồn ta mà ta nào đâu có biết. Người nhạy cảm như Xuân Quỳnh cũng đành bất lực.
 
Em cũng không biết nữa
Khi nào ta yêu nhau,
 
Tình yêu không giản đơn như quy luật của tự nhiên, gió thổi thì sóng dâng. Chính vì vậy mà tác giả cứ băn khoăn, trăn trở mãi, chị vẫn không thôi đặt ra những câu hỏi day dứt khiến cho thơ chị nồng nàn, bỏng cháy nhưng không vì thế mà dễ dãi, hời hợt. Xuân Quỳnh mạnh mẹ, rạo rực, nổi sôi mà vẫn chín chắn, sâu sắc. Giọng thơ bỗng lắng xuống đẫm chất suy tư đã lộ ra một cái tôi phấp phỏng lo âu, vừa chứa đựng nhiều khao khát. Cái tôi trữ tình ấy luôn thắc thỏm muôn tìm tòi, khám phá về bản chất của một tình yêu. Quy luật tự nhiên của sóng gió thì có thể dùng khoa học để lí giải. Quy luật của những cơn sóng lòng thật quá khó để tìm lời giải đáp. Một loạt câu hỏi tu từ như những đợt sóng dội lên trong lòng chị.
 
... Từ nơi nào sóng len ...
Gió bắt đầu từ đâu ...
Khi nào ta yêu nhau.
 
Xuân Quỳnh không mù quáng mê muội để nhắm mắt yêu liều. Tình yêu của chị có nhịp đập dạt dào của trái tim, có cả sự suy ngẫm phân tích của lí trí. Chị không muôn có một thứ tình cảm đắm đuôi, dam mê nhưng xốc nổi, vồ vập để rồi vội đến vội đi. Chị đã thao thức, đã suy nghĩ thật nhiều “em nghĩ’, “em nghĩ”, cũng đã dằn vặt thật nhiều “sóng”, “gió”, “tình yêu” từ nơi nào mà có. Chị đi tìm cái “chân” của cảm xúc dể đặt niềm tin vững chắc vào một tình yêu bền bỉ, dài lâu.
 
 
Chị hỏi sóng hỏi gió nhưng cái chính là để hỏi lòng mình, và chị đã nhận ra được một chân lí của tình yêu: Tình yêu cũng bí ẩn như đại dương mênh mông, thăm thẳm không có giới hạn nên chẳng dễ gì mà cắt nghĩa được. Mặc dầu vậy nỗi nhớ vẫn trào lên qua từng đợt sóng.
 
Con sóng dưới lòng sâu
Con sóng trên mặt nước
Ôi con sóng nhớ bờ
Ngày đêm khống ngủ được.
 
Nhà thơ không hiểu sóng đã được bắt đầu từ đâu, nhưng lại biết rất rõ những cơn sóng dù nông dù sâu ngày đêm vẫn thao thức, vẫn khắc khoải một nỗi nhớ bờ da diết. Nỗi nhớ nằy được Xuân Quỳnh diễn tả rất ấn tượng trong Thuyền và biển.
 
Những ngày không gặp nhau
Biển bạc đầu thương nhớ
Những ngày không gặp nhau
Lòng thuyền đau rạn vỡ.
 
Chỉ một ngày không gặp nhau thôi là không thể chịu đựng được rồi, vậ> mà ở đây lại có “những ngày” thời gian như dài ra, sự đợi chờ trở nên đau đáu. Nỗi nhớ lùa thành tóc trắng trên đầu, nhớ đến bạc cả tóc, nỗi nhớ ấy không còn là nhớ nữa mà đã chuyển thành nỗi đau rụng rời, mất mát trong cơ thể. Với “sóng” ngày đã thức đêm lại còn trăn trở, dường như “sóng” không bao giờ ngủ được vì chẳng có bờ ở bên. Những con sóng đã thức cả cuộc đời để chờ đợi để nhớ thương. Từ hình tượng của “sóng”, tác giả nghĩ tới lòng mình và buông một câu thơ chân thật mà đầy mơ tưởng.
 
Lòng em nhớ đến anh
Cả trong mơ còn thức.
 
Nỗi nhớ về “anh” đi vào từng giấc mơ không bình yên thắc thỏm. Cái tôi trữ tình không tài nào chợp mắt được vì thiếu vắng người yêu. Tâm trạng này đã được Victo Hugo diễn tả qua một câu văn nổi tiếng: “Thiếu em anh thiếu vắng cả chính mình”. Không lúc nào em lại không nghĩ tới anh, không dành cho anh một tình cảm nhớ nhung da diết. Nỗi nhớ nhung ấy trải dài theo thời gian, ngập tràn cả không gian.
 
Dẫu xuôi về phương Bắc
Dẫu ngược về phương Nam
Nơi nào em củng nghĩ
Hướng về anh - một phương.
 
Tình yêu đích thực không tự tìm đến với con người ta một cách dễ dàng. Cuộc đời trải qua trăm đắng ngàn cay, trải qua bao gian nan thử thách và tình yêu cũng thế. Với Xuân Quỳnh, tình yêu càng gieo neo, trắc trd, sự thủy chung càng được khẳng định ở mức cao hơn. Cuộc sống của “em” có tất cả, ngược xuôi, có lăn lộn giữa dòng đời thì trái tim “em” vẫn chỉ có một phương duy nhất để hướng về. Đó là “phương” có “anh”, có người “em” yêu, có người để “em” đặt niềm tin và hi vọng, để “em” vượt qua bao nhọc nhằn của cuộc sông đời thường. Điệp từ “dẫu xuôi”, “dẫu ngược” như khẳng định thêm sự vượt khó vượt khổ cho một tình yêu chân chính. Vì thế mà dù cuộc đời có bao nỗi cay cực, tình yêu có bao ngăn cách có bao suôi bao đèo, người yêu có xa xôi đến mấy thì “em” vẫn thấy cuộc sông đáng yêu biết bao, trái tim đáng đợi chờ biết bao. Và dường như từng giây phút “anh” vẫn ngự trị trong “em”.
 
Anh xa cách, không anh gần gũi quá
Vẫn hiển hiện giữa cỏ cây, đất trời trong một thoáng xinh tươi.
(TaGo)
 
Câu thơ “nơi nào em cũng nghĩ, hướng về anh một phương” là lời tự bạch chân thành, nó như một lời thề đinh ninh son sắt về tình yêu. Cuộc đời dù có đổi thay thì tình yêu ấy.cũng không bao giờ thay đổi.
 
Xuân Quỳnh không chỉ có niềm tin vào tình yêu của chính mình, mà còn tin cả thiên hạ, tin cả những mối tình khác trong nhân gian.
 
Ớ ngoài kia đại dương
Trăm ngàn con sóng đó
Con nào chẳng tới bờ
Dù muôn vời cách trở.
 
Những câu thơ khẳng định một tình yêu vững chãi, một niềm tin chắc chắn về tình yêu. Từ cái “tôi” trữ tình riêng tư, tác giả đã khái quát lên cái “ta” của bao phụ nữ khác. Mỗi người phụ nữ có một “con sóng” lòng khác nhau. Những con sóng nhẫn nại biết vỗ miệt mài sẽ có ngày tìm được bến bờ neo đậu. Những trái tim biết vượt qua gian nan, thử thách, dám nghĩ, dám yêu, dám hi sinh đợi chờ rồi sẽ được đền đáp, sẽ có hạnh phúc. Điều đó được Xuân Quỳnh quả quyết như một chân lí vĩnh hằng.
 
Con nào chẳng tới bờ
Dù muôn vời cách trở.
 
Tình yêu rất đẹp, cuộc đời đáng sống, tình yêu đáng hiến dâng nên Xuân Quỳnh tiếc nuối những ngày tháng thời gian qua mau.
 
Cuộc đời tuy dài thế
Năm tháng vẫn đi qua
Như biển kia dẫu rộng
Mây vẫn bay về xa.
 
Cuộc đời của con người trải dài cả trăm năm, dài đấy nhưng rồi vẫn phải kết thúc. Đó như một quy luật ngàn đời của tạo hóa. Nhà thơ ý thức râ't rõ về cái hữu hạn của đời người. Cuộc đời dẫu dài không giữ được năm tháng, đại dương dẫu bao la không ôm trọn được vầng mây nhỏ, tình yêu dẫu không biên giới không níu nổi tuổi trẻ của mùa xuân lòng người. Tiếng sóng ở đây như lạc dần đi để nhường chổ cho những suy tư của cái tôi trữ tình. Cả khổ thơ lan tỏa một nỗi buồn nhân bản sâu sắc. Dầu rằng biết cuộc đời không vĩnh viễn song tình yêu vẫn là một niềm dam mê cho muôn vàn thế hệ, đặc biệt là với lớp trẻ,
 
Ôi con sóng ngày xưa
Và ngày sau vẫn thế
Nỗi khát vọng tình yêu
Bồi hồi trong ngực trẻ.
 
Tình yêu như một món quà của thượng đế ban tặng cho loài người. Những con người ngày xưa và cả ngày sau đều muôn nhắp lấy cái vị ngọt ấy như người lữ khách giữa sa mạc khao khát một dòng nước mát. Dòng nước ấy không vĩnh viễn với một đời người vì đời người ngắn ngủi nhưng vĩnh viễn tồn tại trên thế gian nếu thế gian tồn tại sự sông. Và bởi thế cho nên “hàng triệu năm sau nước vẫn đổ về” (Hồ Zdếnh), hàng triệu năm sau vẫn khát khao tìm kiếm.
 
Làm sao được tan ra
Thành trăm con sóng nhỏ
Giữa biển lởn tình yêu
Để ngàn năm còn vỗ.
 
Giọng thơ trở nên giục giã, cồn cào, khẩn khoản khi Xuân Quỳnh nghĩ tới cái hữu hạn của dời người. Chị không mucin thời gian cướp đi tình yêu, tuổi trẻ của mình. Chị không muốn tan ra giữa đất trời, chị chỉ muốn tan vào giữa tình yêu để được nương dựa, được bơi lội, ngụp lận, được nhớ nhung, đợi chờ ở đó mãi mãi. Sóng đã nói hộ chị bao tâm tình, bao mơ ước thành thật - ước mơ của một người phụ nữ lúc nào cũng biết đắm say, biết yêu hết mình, yêu đến cả lúc đã chết.
 
Em trở về đúng nghĩa trái tim em
Là máu thịt đời thường ai chẳng có
Cũng ngừng đập khi cuộc đời không còn nữa
Nhưng biết yêu anh cả khi chết đi rồi.
(Tự hát)
 
Những con người yêu đến say mê cuồng nhiệt thường có cách nghĩ rất lạ. Họ hết sức trân trọng cuộc sống dương gian nên họ đã tận dụng hết mọi thời gian dù chỉ từng khắc từng giây nhưng với họ yêu như thế vẫn còn chưa đủ, còn dang dở và vì thế khi chết đi họ lại tiếp tục yêu, yêu cho hết mối tình dở dang đó.
 
Hôm nay tôi đã chết trong người
Xưa hẹn nghìn năm yêu mến tôi.
(Xuân Diệu)
 
Khi Xuân Quỳnh ước mong mình tan ra thành trăm con sóng nhỏ cũng chính là lúc chị nghĩ ra phương cách để tình yêu trường tồn vĩnh cửu. Con sóng sẽ không mất đi giữa đại dương bao la, con người sẽ tồn tại giữa bể lớn của cuộc đời, bể lớn của tình yêu.
 
Bài thơ khép lại trong âm vang của trăm ngàn tiếng sóng vọng lại. Tiếng sóng ấy chính là tâm hồn dung dị, đằm thắm, sâu sắc của Xuân Quỳnh. Tâm hồn mạnh mẽ, sôi nổi, dữ dội, khát khao mà chín chắn, dịu dàng, tha thiết. Giờ đây sóng vẫn vỗ vào vách đá ngàn năm, biển đã hát ru chị, nhưng tình vêu thud nào lại cựa mình sông dậy trong bao trái tim của lớp trẻ hôm nay.
Nguồn: