Thế giới chẻ làm đôi, vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ

“Thơ như bài hát ru, ngây ngất đầu giường thơ bé
Như mơ ước mùa xuân, như khát vọng chiến công
Tôi yêu thơ và thơ liền hiển hiện.
Thơ sinh ra, tình yêu cũng đến cùng.

<Thơ Ca – Gamzatop >

Thơ ca gắn liền với con người từ thuở mới lọt lòng,là tiếng hát ru ngọt ngào của mẹ, là tiếng ca lảnh lót của những chú chim đậu trên cành cây cao, thơ sẽ mãi và luôn làm bạn với con người những khi buồn vui,đau khổ ,thấu hiểu con người, và đồng hành với con người từ khi sinh ra cho đến ngày từ giã trần gian. Bởi lẽ thơ chính là tiếng nói được chưng cất lên từ cuộc đời,là tiếng lòng của người cầm bút khi rung động với đời. Bàn về vấn đề này, nhà thơ Đức H. Heiner đã từng viết:

“Thế giới chẻ làm đôi

Vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ”.

Văn học nói chung và thơ ca nói riêng từ thuở sơ khai luôn gắn liền với cuộc đời, cất lên từ đời và vì đời mà có. Thơ sinh ra từ bao giờ? Không rõ, chỉ biết rằng Thơ ca sinh ra để tô điểm cho cuộc đời thêm phần rực rỡ. Thơ là sự bộc lộ tiếng lòng của nhà thơ vậy nên nói đến thơ ca là nói ngay đến cái gốc của tình cảm,thơ đòi người thơ phải chưng cất cái ‘tâm hồn’ trong mình và có một trái tim nhạy cảm với mọi biến chuyển của cuộc đời. “Thơ bắt rễ từ lòng người, được cất lên từ sự rung động của nhà thơ trước thế giới rộng lớn. Có lẽ vì vậy mà H. Heiner viết rằng:

“Thế giới chẻ làm đôi

Vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ”.

“Thế giới chẻ làm đôi là cuộc đời với những biến động biến chuyển,đó có thể là sự đấu tranh giữa cái thiện-ác, đấu tranh giai cấp, những thứ tình cảm không được nhận lại một lời hồi đáp hay chính là tiếng ‘đau khổ kia được cất lên từ những kiếp lầm than’ <Nam Cao> tất thảy những điều ấy như chất xúc tác, tác động lên trái tim ấm nóng nhạy cảm của của người nghệ sỹ họ cảm nhận cuộc đời,đau khổ với những số phận ấy,chúng như những “vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ khiến thi nhân đau đớn,xúc động khôn nguôi. Đó là một nguồn cảm hứng dồi dào của thi sỹ trong quá trình sáng tạo thơ ca. Câu nói của Heiner đã bàn đến mối quan hệ giữa văn học với cuộc đời, đồng thời đề cập đến thiên chức của người nghệ sỹ trong quá trình sáng tạo đó là người luôn có một tình cảm mãnh liệt, trái tim nhạy cảm,ấm nóng để từ đó có thể nắm bắt được mọi biến chuyển của cuộc sống này.

Là một trong những thể loại văn học ra đời sớm nhất lịch sử loài người.Từ những câu trường ca I-li-át và Ô-đi-xê của nhà thơ mù Homero đến những câu ca dao lắng đọng,đằm thắm đã đi vào tiềm thức của những con người Việt Nam,hay những câu thơ mang lối tượng trưng, siêu thực.. Dường như dù có ở thời đại nào đi chăng nữa,thơ ca vẫn lắng vào hồn người,vượt qua mọi sự băng hoại của thời gian.Nghệ thuật là công trình kiến trúc rộng lớn cần phải sự tỷ mỉ khéo léo,… không chỉ vậy yếu tố đầu tiên khi nói đến thơ ca chính là nói đến quy luật của tình cảm. Con người làm thơ để làm gì và khi nào?? Trước hết,thường người ta làm thơ khi có nhu cầu giãi bày tình cảm,muốn bày tỏ tâm tư của mình mong tìm được kẻ tri âm tri kỷ,hiểu được lòng mình. Nguyễn Du xưa đã từ giã cõi đời không một lời trăn trối, mang theo cả một tâm sự bi kịch, u uất không giải tỏa cùng ai. Những ai đã sống sâu sắc với cuộc đời hẳn thấu hiểu lắm tâm sự của Nguyễn Du – một con người suốt đời đi tìm tri kỉ giữa cõi đời đen bạc:

“Bất tri tam bách dư niên hậu
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?”
<Đọc Tiểu Thanh Ký>

Thơ ca với phương thức biểu đạt trữ tình ,vậy nên khi sáng tác cần người nghệ sỹ phải có những rung động,cảm xúc thật sự. ‘Thế giới chẻ làm đôi người nghệ sỹ với tâm hồn nhạy cảm, cùng với một trái tim dạt dào tình yêu thương của mình, lắng nghe thế giới ấy, cảm nhận cuộc đời rồi từ đó đưa vào sáng tác của mình- tác phẩm văn học lúc đó đã ‘nhuốm máu’ người nghệ sỹ. Từ những ung nhọt của xã hội,hay những buồn vui, tất thảy những điều ấy đều như ‘vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ,anh ta xúc động,bứt rứt khôn nguôi, khi ấy thơ chính là một công cụ thể người thơ bộc lộ nỗi niềm.Không có tình cảm ,cảm xúc khi ấy thơ chỉ có xác, không có hồn như những “bông hoa làm bằng vỏ bào” “Thiếu tình cảm thì có thể trở thành người thợ làm những câu có vần chứ không làm được nhà thơ”<Jose Marti>. ‘Thế giới nứt làm đôi,vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ,thơ ca bắt rễ từ cuộc đời thông qua ‘trái tim’ giàu tình cảm của người nghệ sỹ,anh ta đau đớn, hay vui buồn trước cuộc đời,tất thảy những điều ấy đều là nguồn cảm hứng cho người nghệ sỹ trong qua trình sáng tạo thơ ca.Nhưng liệu rằng:Phải chăng cứ có tình cảm sẽ làm được thơ ca hay không? điều này dường như là không thể, Thơ ca mặc dù là phương thức biểu đạt trữ tình, thế nhưng không phải cứ có tình cảm thì sẽ trở thành nhà thơ, mà người nghệ sỹ phải có tình cảm mãnh liệt bên trong trái tim mình, thứ tình cảm hời hợt thoáng chốc không thể làm nên thơ ca. Tình cảm mãnh liệt ở đây không phải là thứ tình cảm kêu gào bên ngoài mà là thứ rung động mãnh liệt ở bên trong, nhà thơ phải sống lâu trong tâm hồn mình, lắng nghe tiếng nói của trái tim,‘Thơ là chữ nghĩa cũng không là chữ nghĩa, là ý thức mà không phải ý thức, là vô thức cũng không hẳn là vô thức. Thơ đúng nghĩa là sự bộc lộ tận cùng của nhà thơ. Thử hỏi nếu không có một tình yêu thương mãnh liệt, liệu rằng Puskin có thể nào viết lên những câu thơ đầy tình nhân đạo, chân thành đến vậy:

“Tôi yêu em âm thầm, không hy vọng,

Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen,

Tôi yêu em, yêu chân thành, đằm thắm,

Cầu em được người tình như tôi đã yêu em.
<Tôi yêu em>

“Tôi yêu em’ là tác phẩm vừa bốc hơi men của tình yêu, vừa là một lời khẳng định tấm lòng chân thành đằm thắm của người con trai yêu đơn phương. “Thế giới nứt làm đôi’ có thất vọng nuối tiếc thế nhưng Puskin với thứ tình cảm không được đền đáp vẫn gửi vào ‘Tôi yêu em’ một tình yêu với tấm lòng đôn hậu, vị tha dành cho người mình yêu: ‘Cầu em được người tình như tôi đã yêu em’. Không có tình yêu thương chân thành,sự rung động mãnh liệt, liệu rằng Puskin có thể sáng tác ra những vần thơ như vậy hay không ?

‘Bài thơ anh, anh làm một nửa mà thôi,

Còn một nửa để mùa thu làm lấy.

Cái xào xạc hồn anh chính là xào xạc lá.

Nó không là anh, nhưng nó là mùa.
<Sổ tay thơ>

Tuy rằng thơ ca đề cao vai trò của tình cảm, sự xúc động, thế nhưng không có nghĩa rằng “tình cảm trong thơ tự dưng nảy sinh theo kiểu không đau mà rên’< Trần Đình Sử >. Mà thứ tình cảm ấy ra đời là sự rung động của người thơ khi đứng trước cuộc đời. Bản thân cuộc sống đã là một nửa của thi ca, thơ bắt nguồn từ cuộc đời. Không có cuộc đời,thơ ca chỉ là một thứ mơ hồ sáo rỗng và ‘xa vời vợi” ‘Cuộc đời là nơi bắt đầu cũng là nơi đi tới của văn học’, thơ phải gắn với đời, đó chính là nguồn cảm hứng dồi dào ‘xuyên qua trái tim’ người nghệ sỹ và rồi từ đó sáng tạo nên thi phẩm.

Thơ ca như dòng suối mát lành, như những con ong cho mật ngọt, như những tán cây gửi bóng mát,như ánh sáng mặt trời chiếu rọi xuống thế gian. Nhưng trên hết tác phẩm thơ ca chính là một công trình kiến trúc nghệ thuật mà nhà thơ chính là người đặt viên gạch đầu tiên cho đến khi gửi tới bạn đọc. Vậy nên văn học nói chung và thơ nói riêng, mặc dù phản ánh cuộc đời thế nhưng không phải ‘tấm gương phản chiếu lại cuộc đời’ như những gì nó vốn có,mà phải được lắng đọng thông qua tâm hồn người nghệ sỹ mới thực sự có giá trị và sức sống .Qua thơ ca ,cuộc đời được người nghệ sỹ mài giũa,nhào nặn, ‘khoác lên nó một tấm áo mới’ để rồi từ những hạt ‘bụi vàng’ giữa dòng đời mênh mông,thơ ca xuất hiện dưới hình dáng của một ‘bông hồng vàng”.. Nguyễn Du khi sáng tác nên ‘Truyện Kiều’ không chỉ là một thứ công cụ để bộc lộ nỗi lòng, mà ‘truyện Kiều’ còn là tiếng nói thương xót của đại thi hào cất lên để dành tặng cho một kiếp người ‘hồng nhan bạc mệnh’,‘ sắc tài sao mà lắm truân chuyên’, đồng thời “Truyện Kiều’ còn là bản án, phản ánh ‘thế giới nứt làm đôi’, đó là chế độ phong kiến hà khắc, bất công đối với người phụ nữ, họ phải chịu những tư tưởng ‘tam cương ngũ thường’, cái xã hội ‘kim tiền’ chỉ coi trọng đồng tiền mà bán rẻ lương tâm:
“Thương thay cho một kiếp người,
Hại thay mang lấy sắc tài làm chi.
Những là oan khổ lưu li,
Chờ cho hết kiếp còn gì là thân”.
<Truyện Kiều>
Thơ được sinh ra từ cuộc đời nhưng lại luôn khiến con người ngạc nhiên vì nó, phải trả thơ về với đời khi đã được chắt lọc, ‘khoác lên’ tấm áo mới, không chỉ đơn thuần là cuộc đời, sự sống mà phải là thơ. Khi được ‘xuyên qua trái tim nhà thơ ‘ nó không phải là những con chữ vô hồn nằm trên trang giấy, hay cuộc đời được phản ánh xuôi chiều ,mà nó vừa là tiếng lòng của người thơ trước cõi đời, vừa suy tưởng để rồi từ đó thơ ca trở thành một người bạn của con người, đồng hành với họ từ khi sinh ra cho đến khi ‘trở về với cát bụi’, con người khi đến với thơ sẽ được thanh lọc tâm hồn,thậm chí ‘tìm thấy chính mình trong thơ.

Nhà thơ Thanh Thảo đã từng quan niệm về thơ ca: đó ‘là tiếng nói của tâm linh, tiếng nói của chiêm nghiệm , nhiều khi là cả đời người,của nhiều người..’.Thơ ca là sự bộc lộ của nhà thơ trước cuộc đời rộng lớn, thơ sinh ra từ đời, vì đời vì người mà có. Nhà thơ trước hết là viết cho mình sau đó là viết cho người. Vì thế thơ không chỉ là nỗi niềm của riêng nhà thơ trước ‘thế giới nứt làm đôi’ mà trái tim ấy còn có thể cất lên tiếng nói của đồng bào, của dân tộc, là tiếng nói của ‘đồng ý, đồng chí, đồng tình”. Chế Lan Viên với tập thơ ‘Điêu Tàn’ không chỉ là tiếng nói đầy ai oán, đau buồn cho dân Chàm mất nước mà ‘dân Chàm mất nước cũng giống như là dân ta chịu nỗi đau mất nước .Nếu như các nhà thơ mới viết về cõi người thì Chế Lan Viên ‘Đột ngột xuất hiện ra giữa làng thơ Việt Nam một niềm kinh dị,đó là cõi âm, cõi chết,nơi chứa nhiều xương sọ, ma quỷ, Chế không chỉ khóc cho mình, cho dân Chàm mà qua đó còn thể hiện nỗi đau tận cùng của nhân dân Việt Nam khi chịu cảnh khốn cùng thời bấy giờ:

‘Và hồn, máu, óc, tim trong suối mực
Đua nhau trèo lên giấy khúc buồn thương

<Tiết Trinh>

Hay:

“Ôi dân Chàm mất nước
Kiếp dân mình đâu xa”

Những sọ người, hồn máu, xương khô của nước Chàm xưa chính là hình ảnh ẩn dụ cho ‘thế giới nứt làm đôi của nhân dân ta trong tình cảnh bị mất nước, bị thực dân Pháp đô hộ, đó chính là nhà tù, pháp trường, bom đạn và biết bao nhiêu tang thương mà thực dân Pháp đã thiết lập, đày đọa sự sống của nhân dân trên đất nước ta. Chế Lan Viên viết về sự sụp đổ của nước Chàm xưa cũng là khóc cho hoàn cảnh của đất nước ta lúc bấy giờ, khóc cho nước Việt đương thời. “Điêu tàn’ chính là hình ảnh gián tiếp nhằm thức tỉnh con người dân tộc dám đứng lên đấu tranh bảo vệ đất nước, mang lại những giá trị mới ở chiều sâu tư tưởng, bi thiết nói lên nỗi đau của người dân nô lệ và qua đó thể hiện khát vọng thoát khỏi vòng u hận. Thế giới nứt làm đôi, vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ,chính ‘thế giới” ấy đã là nguồn cảm hứng ‘xuyên qua trái tim’ Chế Lan Viên, Trái tim ông quặn thắt lại trước tình cảnh đất nước với nguy cơ bị mất thời bấy giờ,đau xót cho hoàn cảnh dân độc Việt Nam, để rồi từ đó thi sỹ viết lên những vần thơ đầy tính nhân văn,nói lên tình yêu nước, xót thương dân tộc của chàng thi sỹ mới độ 17 tuổi.
Thơ ca là tiếng nói của tâm hồn, đó là những sự rung động mãnh liệt trong trái tim của người nghệ sỹ đối với cuộc đời. Làm sao có thể làm thơ nếu có một tâm hồn ‘trơ như đá khi đứng trước cuộc đời rộng lớn ấy? Mỗi phút, mỗi lời tình cờ nói ra, mỗi cái nhìn bắt gặp, mỗi cái đau đớn bứt rứt khôn nguôi hay thậm chí chỉ là khoảnh khắc nhìn những đứa trẻ thơ đang vui đùa… tất thảy những điều ấy như “thế giới nứt làm đôi ’ từ đó ‘xuyên qua trái tim nhà thơ. Là thi sỹ anh không thể có một tâm hồn ‘trơ cứng” đã đành, mà phải có một tâm hồn nhạy cảm, giàu tình yêu thương thậm chí đối với cả những gì tưởng chừng như rất đỗi bình thường trong thế giới này, thơ ca bắt rễ từ cuộc đời vậy nên đòi người thơ phải sống với cuộc đời ‘đau nỗi đau của cuộc đời, không có ‘thế giới nứt làm đôi ấy thơ chỉ có xác không có hồn,mơ hồ và vô nghĩa. Ngoài ra mỗi người nghệ sỹ trên hành trình chinh phục văn chương cần phải có trong mình một cá tính riêng không trùng lặp. Văn chương chưa bao giờ chỉ có một con đường duy nhất mà mỗi lần người nghệ sỹ có cá tính bước lên văn đàn là một lần con đường mới được tạo lập chỉ cho anh và riêng anh có. Khi đứng trước vẻ đẹp của mùa xuân liệu rằng ai có thể có những sự rung động một cách mãnh liệt như ‘nhà thơ mới nhất trong những nhà thơ Mới′ Xuân Diệu:

Ta muốn ôm

Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;

Ta muốn riết mây đưa và gió lượng

Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,

Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều

Và non nước, và cây, và cỏ rạng,

Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng,

Cho no nê thanh sắc của thời tươi;

– Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!”.
<Vội Vàng>

Vẻ đẹp căng tràn sức sống của mùa xuân, và quy luật bất biến của thực tại như “thế giới nứt làm đôi’ xuyên qua trái tim ấm nóng của Xuân Diệu, là nguồn cảm hứng để thi sỹ viết nên những trang thơ. Cảm nhận được thế giới ấy, thi sỹ say, mơ, chìm đắm…rồi lại muốn ‘ôm”, “thâu’, ‘riết …chiếm trọn lấy thiên nhiên đất trời, nhưng qua đó, Xuân Diệu cũng ý thức được quy luật bất biến của hiện thực đó là ‘tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại. Tác phẩm thơ ca của thi sỹ họ Ngô như là lời giãi bày của một ‘chàng thơ trước khung cảnh ‘thế giới nứt làm đôi” và rồi những vết nứt ấy ‘xuyên qua trái tim’ anh ta, khiến anh ta đau đớn, xúc động khôn nguôi rồi lại vội vàng chạy đua với thời gian để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của thế giới này:

‘Mau với chứ, vội vàng lên với chứ
Em em ơi, tình non đã già rồi”.
< Giục giã >

Chính nguồn cảm hứng từ cuộc đời chính là chất xúc tác để Xuân Diệu viết lên những vần thơ hối hả, vội vã và xúc động ấy. Nhưng không chỉ vậy, ngỡ tưởng thi ca chỉ được thai nghén vì ‘khi tình cảm tự tìm cho nó một hình thức để bộc lộ ra ngoài, ấy thế mà qua tác phẩm thơ ca ấy còn ẩn chứa những giá trị tư tưởng sâu thẳm mà nhà thơ từ sự rung động, đau đớn với đời mà cất lên. Đối với ‘Vội vàng” tác phẩm không chỉ là cảm xúc đau lòng,hối hả của thi sỹ khi đối diện với vẻ đẹp của đất trời, và quy luật của thiên nhiên, mà qua đó thi sỹ còn muốn thức tỉnh con người: Hãy sống nhanh lên, sống trọn vẹn, hối hả để cảm nhận được trọn vẹn vẻ đẹp của thế giới này vì “tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại”. “Thế giới nứt làm đôi, vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ, đây là một nhận định xác đáng khẳng định tầm quan trọng của cuộc đời đối với nghề thơ, thơ ca không thể thiếu cuộc đời và từ ‘thế giới nứt làm đôi” ấy, sự xúc động với những mảnh đời ấy chính là ‘vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ rồi từ đó anh ta sáng tạo nên thi phẩm, ‘hãy xúc động cho ngòi bút có thần”. Ngoài ra, qua đó còn đặt ra yêu cầu đối với người nghệ sỹ trong quá trình sáng tạo thơ ca. Là nhà thơ anh phải sống với cuộc đời,đâm ngòi bút của mình cùng với một trái tim nhạy cảm vào cuộc đời rộng lớn,cảm nhận cuộc đời, và cảm nhận chính bản thân  mình,những “vết nứt xuyên qua trái tim nhà thơ đồng nghĩa với việc anh ta phải có một tâm hồn đầy cảm xúc,xúc động để từ đó có thể lắng nghe được mọi biến chuyển của cuộc đời. Còn đối với bạn đọc cũng phải trau dồi khả năng cảm thụ trong mình để thấy được những giá trị, tình cảm, tư tưởng mà người nghệ sỹ đã ‘lao tâm sáng tạo nên. Có như vậy mới có thể khiến cho tác phẩm bay cao bay xa ‘không thừa nhận cái chết’, và vượt khỏi sự băng hoại của thời gian Thơ ca như tiếng hát ru ngọt ngào của mẹ,như tiếng ca của niềm yêu đời. Thơ sẽ mãi và luôn luôn đồng hành với con người từ thuở lọt lòng đến khi ‘tan biến vào hư vô bởi lẽ thơ ca chính là người bạn trung thành của con người. Trên con đường văn chương người nghệ sỹ với trái tim nhạy cảm của mình đâm sâu vào ‘viên ngọc thổ cuộc đời để từ đó mài giũa nên viên ‘ngọc sáng’-tác phẩm thi ca mang tâm hồn của anh ta, và chỉ riêng anh ta có …