Đề bài: “ Văn học và cuộc sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người. Mỗi tác phẩm văn học chỉ như một lát cắt, một tờ biên bản của một chặng đường đời sống con người ta, trên con đường dài dặc đi đến cõi hoàn thiện” (Nguyễn Minh Châu).
Bằng trải nghiệm về văn học, anh chị hãy làm sáng tỏ
BÀI LÀM
“Cuộc đời là nơi xuất phát cũng là nơi đi tới của văn học” (Tổ Hữu). Tác phẩm nghệ thuật nào cũng bắt rễ từ hiện thực cuộc đời và trở về với với mảnh đất hiện thực giàu có ấy để bồi đắp thêm cho nó. Bàn về mối quan hệ giữa văn học và cuộc sống, nhà văn Nguyễn Minh Châu quan niệm : “Văn học và cuộc sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người. Mỗi tác phẩm văn học chỉ như một lát cắt, một tờ biên bản của một chặng đường đời sống con người ta, trên con đường dài dặc đi đến cõi hoàn thiện”. Phải chăng, sứ mệnh của người nghệ sĩ chân chính là được khơi nguồn cho dòng chảy văn học đến được đại dương mênh mông rộng lớn của “cõi hoàn thiện”?
Sinh thời, nhà văn Nguyễn Minh Châu bằng thực tế nhiều năm chinh chiến trong “trường văn trận bút” đã khẳng định: “Nhà văn phải là một thứ côn trùng dùng cái râu của mình mà thăm dò không khí thời đại. Nhưng muốn trở thành một nhà văn lớn anh phải ngụp lặn sâu vào đời sống dân tộc mình”. Đó là lí do mà ông coi văn học và cuộc sống “là những vòng tròn đồng tâm”. Người nghệ sĩ bằng cảm quan hiện thực sắc nhọn đưa vào trong tác phẩm thứ hiện thực đã được khúc xạ qua lămg kính chủ quan, thứ hiện thực đã được tư tưởng hóa, tình cảm hóa. Đọc thơ, ta không chi lắng nghe nhạc điệu câu chữ mà còn lắng nghe được cả khí thế thời đại oai hùng. Như giây phút Chế Lan Viên viết:
“Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng
Không đâu và ngay cả trong những ngày đẹp nhất
Khi Nguyễn Trãi làm thơ và đánh giặc
Nguyễn Du viết Kiều đất nước hóa thành văn”
Nắm bắt được vai trò thiết yếu của hiện thực cuộc sống đối với thơ ca nói riêng và văn học nghệ thuật nói chung. Chế Lan Viên chẳng từng tuyên ngôn bằng thơ:
“Cuộc sống đánh vào thơ trăm ngàn lớp sóng
Chớ ngồi trong phòng ăn bọt bế anh ơi”
Tuy nhiên, văn học nghệ thuật dẫu viết về muôn mặt của hiện thực mà thiếu đi trung tâm chính của bức tranh ấy thì hiện thực đâu còn nghĩa lí gì. “Văn học và cuộc sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người”. Lấy con người làm điểm tựa, văn học có chỗ đứng vững chắc để nhìn ra thế giới ngoài kia vì hiện thực bao giờ cũng được phản ánh qua đôi mắt của con người. Nguyễn Siêu đã từng cho rằng văn chương chân chính phải “chuyên chú ở con người”.
M.Gorki đã từng thốt lên :” Con người- hai tiếng ấy vang lên mới đẹp đẽ biết bao”. Hiện thực trong tác phẩm không chỉ phản ánh ở bề mặt mà còn là hiện thực chiều sâu: Cái hiện thực của tâm hồn con người. Văn học và nhà văn giúp cho chúng ta có cái nhìn bên trong để phát hiện, nhìn thấu nỗi niềm sâu sa trong nội tâm của con người. Từ đó, thúc đẩy, nâng đỡ con người trên hành trình đi đến chân thiện mĩ. “Mỗi tác phẩm văn học chi như một lát cắt, một tờ biên bản của một chặng đời sống con người ta, trên con đường dài dằng dặc đi đến cõi hoàn thiện”. Phản ánh hiện thực ở dạng tinh chất nhất, cái hiện thực mà qua đó ta nhìn thấy cả đại dương, nhìn thấy cả sa mạc. “Một lát cắt”, “một tờ biên bản” đó là những gì nhỏ bé nhất có khả năng tái hiện đời sống con người. Bản chất của cuộc sống được phản ánh trong văn học một cách cô đọng, qua đó con người được nhìn thấy ở chiều sâu nhân bản. “Cõi hoàn thiện” mà Nguyễn Minh Châu nói đến là đích cho mọi tác phẩm văn học chân chính. Tác phẩm văn học không chỉ là bản ghi chép đơn thuần về nhân loại mà là điểm tựa để nhân loái inh tồn và vượt qua tất cả. Qua một nỗi lòng, một cảnh ngộ, một chặng đời của nhân vật nhà văn bao giờ cũng nói với ta về nhân sinh quan. Đó là mối quan hoài thường trực, là nơi trú ngụ của tấm lòng “nhà nhân đạo từ trong cốt tủy”.
Giây phút chị em Liên chờ đợi đoàn tàu trên cái phố huyện buồn tẻ mà sự sống chỉ như đốm sáng của con đom đóm, bong đêm thì dày đặc, mọi thứ xung quanh “mênh mang và yên lặng” Thạch Lam đã tâm sự với chúng ta về khát vọng sống, khát vọng về Hà Nội phồn hoa trong tâm hồn hai đứa trẻ. Những con người trong xóm ngụ cư nghèo kia đâu đã chịu “tắt lửa lòng”. Những tâm hồn vẫn cháy sang hy vọng dù thực tại phũ phàng biết mấy. Một lát cắt, một đoạn “biên bản” ghi lại cuộc đợi tàu bền bỉ chi trong một đêm ấy thôi mà cũng đủ để cho ta thấy “Hy vọng chính là một nghệ thuật sống”. Là phương thuốc tinh thần đưa con người đi dẫn đến cái đẹp, cái hoàn thiện. Giây phút mà nhà văn Hemingway đi vào chuyển ra khơi 84 ngày đêm của “ông già và biển cả”, 84 ngày chẳng có gì dài với một đời người nhưng nó là khoảng thời gian để ta nhìn thấy một ý chí quật cường, một khát vọng chiếm lĩnh vĩ đại giữa ông già kiệt quệ sức lực với đàn cá mập. Và cuối cùng những gì con người còn lại chỉ là một bộ xương cá khổng lồ, thế nhưng trong trang văn của Hemingway “Con người có thể bị hủy diệt nhưng không bao giờ chịu đánh bại”. Và từ đó nhà văn nâng đỡ cho con người niềm tin chân chính, khát vọng cao cả mà đi đến “cõi hoàn thiện”. Thật không sai khi ta bảo rằng ‘Cuộc sống trong ngôn từ lâu dài hơn chính bản thân đời người” Nhà nghệ sĩ qua trang văn mà gửi gắm vào đó khát vọng, ước mơ. Người đọc mỗi thời đại sẽ tìm ra trong đó một con đường dẫn đến “cõi hoàn thiện”. Từ đây mà sự sống nhà văn được kéo dài. Đã ai từng nói: “Trước sự ra đi của một nhà văn tôi nghĩ đến sự bất tử của một ngòi bút”, điều đó chẳng đúng hay sao.
“Văn học và cuộc sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người”. Thoát thai từ đời sống, văn học viết về con người với những phương diện khác nhau. Viết về cái xấu, cái ác để thức tỉnh con người, viết về điều tốt đẹp để nâng đỡ con người trên bước đường đi tới tương lai. Tác phẩm văn học không bao giờ là sự diễn đạt dài dòng về cuộc đời ba vạn sáu ngàn ngày mà nó chỉ là những khoảnh khắc mà ở đó sự sống đậm đặc nhất, bản chất con người được biểu hiện đến tận cùng. Văn chương sẽ chỉ là trò tiêu khiến nếu nó than mây khốc gió. Nhà văn phải “sống toàn tim, toàn trí, sống toàn hồn” để nhìn thấy bản chất con người trong cuộc đời đa sự. Nó không phải là “ánh trăng xanh huyền ảo che cả những sự vật bình thường xấu xa”. Nó không phải chiếc thuyền mơ mộng đẹp như bức họa tàu thời cổ mà khi gần lại mới thấy sự đời phức tạp lắm thay.
Thảo luận về bài viết này