Văn chương xưa nay chưa từng sợ một ngày hết giấy mực, chưa từng lo lắng lúc nào đó tâm hồn cạn mộng mơ, và cũng chưa từng trăn trở đôi lúc thiên nhiên thôi thi vị, con người thôi say đắm.. Văn chương chỉ luôn băn khoăn kiếm tìm những người nghệ sĩ chân chính. Âu cũng bởi lẽ đó mà có sự so sánh: “Một nhà văn đích thực tựa như một bức tranh treo trên tường mà khi tháo nó ra thì vĩnh viễn để lại khoảng trống”.
Bén duyên với nghiệp cầm bút thì bất cứ ai cũng sẽ được mang theo mình cái danh “nhà văn” nhưng để trở thành “một nhà văn đích thực”- người nghệ sĩ hội tụ đủ cái tâm và cái tài cống hiến những điều tốt đẹp cho cuộc đời thì không phải ai cũng làm được. Những “nhà văn đích thực” ấy được ví như “bức tranh treo trên tường”- những thứ có giá trị lớn lao, đẹp đẽ để dù cho bị “tháo ra”, dù biến mất hay lụi tàn thì “vĩnh viễn đề lại khoảng trống”,vĩnh viễn để lại dấu ấn, vĩnh viễn không có một thứ gì có thể thay thế được, không có một điều gì phủ nhận được sự xuất hiện ấy. Ý kiến trên đã vô cùng đúng đắn khi cho chúng ta hiểu được rằng một nhà văn chân chính là một người đề lại được những giá trị tốt đẹp, những dấu ấn cá nhân trong sự nghiệp của mình mà không ai có thể khiến chúng bị lu mờ hay thay thế chúng được.
Thật vậy! Văn chương vốn là lĩnh vực của sự độc đáo. “Nhà văn chân chính” là người biết tự tạo nên dấu ấn cá nhân trong mỗi tác phẩm anh viết ra. Tác phẩm văn học chính là “khuôn mặt” của nhà văn, cũng là “dấu vân tay” của nhà văn, và nếu anh không tự tạo cho mình một khuôn mặt riêng anh sẽ chẳng được ai biết đến, nếu anh không tự tạo cho mình một dấu vân tay riêng anh sẽ sống lẫn vào trong văn đàn “hối hả”. Sẽ ra sao nếu mỗi tác phẩm ra đời đều là bản sao của những tác phẩm trước, mỗi cây bút xuất hiện đều là một nhân bản của những người đi trước? Điều một “nhà văn chân chính” cần làm là không bao giờ được dẫm lại dấu chân trên con đường mình đang đi. Dẫu biết con đường văn chương chẳng hề đủ lớn để mỗi nhà văn đều có một vạch làn riêng cho mình nhưng để vẽ cho mình được lối đi riêng trên con đường chung ấy thì khi đó anh mới trở thành một “nhà văn đích thực” mà vĩnh viễn không ai có thể thay thế được. Như nhà văn Nam Cao đã từng nói: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho, văn chương cần những người biết đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa khơi, nói những điều chưa ai nói.”
Hơn thế nữa, văn chương sinh ra ắt phải mang sứ mệnh riêng của mình. Sứ mệnh của văn chương là mang đến những điều tốt đẹp cho con người, nâng đỡ những giá trị người và làm đẹp cho thế giới tinh thần sâu kín của người đọc. “Văn chương là tư tưởng đi tìm cái đẹp trong ánh sáng” (LLVH). Vậy nên, một “nhà văn đích thực” còn là “người truyền lửa”, còn là người gom nhặt những giá trị tinh túy của đời vào trang văn, cống hiến những gì tốt đẹp nhất cho cuộc sống của con người.
Anh có thể viết ra một câu thơ thôi nhưng câu thơ ấy phải lay thức người thiếu nữ vực dậy sau sự khổ đau, anh có thể viết ra một câu văn thôi nhưng câu văn ấy phải khiến cho người con lỡ dại quay về với gia đình, nguồn cội….Chỉ khi làm được như vậy cuộc đời mới gọi tên anh, địa hạt văn chương mới dung nạp anh và sứ mệnh to lớn nhất của văn chương mới có thể hoàn thành. “Một nhà văn đích thực” là người sẽ không để văn chương trở nên tầm thường trước sứ mệnh còn đang dang dở của nó. Mọi thứ đều bị nhấn chìm vào dòng chảy miên viễn của thời gian, nhưng lạ kỳ thay tiếng gọi thức tỉnh cho sự biết ơn trong “Ánh trăng” của Nguyễn Duy mãi chẳng tắt lim. Âu cũng bởi giá trị to lớn mà tác giả đã mang lại trong tác phẩm.
Không chỉ vậy, người đọc khi đến với một tác phẩm sẽ đều luôn muốn tìm kiếm cho mình những thứ có thể đi cùng mình lâu dài, những thứ nằm lại trong tâm cốt mình mà chẳng có gì có thể thay thế được. Và những tác phẩm đáp ứng được yêu cầu đó ắt phải là những tác phẩm được viết ra dưới ngòi bút của một “nhà văn chân chính”, một tác phẩm hòa quyện đủ cả cái “tài”, cả cái “tâm” của người nghệ sĩ trong đó. Chỉ có như vậy thì nhà văn mới có thể như “bức tranh treo tường dù bị tháo ra cũng vĩnh viễn để lại khoảng trống”, vẫn vĩnh viễn chiếm một vị trí không thể thay thế trong trái tim người đọc. Trái tim người đọc Việt Nam bao năm tháng vẫn luôn dành một vị trí đặc biệt cho “Đoạn trường Tân Thanh” của Đại thi hào Nguyễn Du mà chẳng một tác phẩm nào có thể thế chỗ. Ấy chính là một minh chứng rõ nét cho tầm vóc của một “nhà văn chân chính”.
Nếu dòng văn học hiện thực Pháp gọi tên một Balzac, dòng văn học hiện thực Nga gọi tên một Sê-khốp…thì văn học hiện thực Việt Nam lại lựa chọn gọi tên “Một nhà văn đích thực”- Nam Cao. Ông đã mang đến những dấu ấn cá nhân đặc biệt, những giá trị văn chương quý giá trong mỗi tác phẩm của mình. Và ta sẽ được thấy rõ điều đó qua hai truyện ngắn “Chí phèo” và “Đời thừa”.
“Chí Phèo” là trang đời đầy bi kịch của anh canh điền hiền lành bị đẩy đến tận cùng bờ vực của sự tha hóa, đồng thời phản ánh sâu sắc nỗi bi kịch của người nông dân trước cách mạng. Tuy nhiên, bằng con mắt tài năng của một người nghệ sĩ chân chính, Nam Cao đã ghi dấu trong lòng người đọc khi phát hiện ra bi kịch lớn nhất của người nông dân trong xã hội lúc bấy giờ không phải miếng ăn, cái mặc mà chính là bi kịch đánh mất nhân phẩm. Chí Phèo ngật ngưỡng bước trên từng con chữ của Nam Cao với hình hài của một tên quỷ dữ bị ruồng rẫy. Hắn cất tiếng chửi: Chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại, chửi những ai không chửi nhau với hắn và cả cái thân chết mẹ nào đẻ ra hắn chỉ để mưu cầu được giao tiếp, ấy vậy mà cũng chẳng có lấy nổi ai thèm đáp lại hắn: “Chỉ có một thằng say rượu với ba con chó dữ”. Tiếng nói của hắn giờ đây chỉ còn loài vật đáp lại. Hắn cũng muốn cất tiếng nói một cách bình thường lắm chứ, nhưng làm vậy thì có ai nghe hắn nói đâu, tiếng chửi trong cơn say âu cũng là cách duy nhất để hắn dãi bày được nỗi lòng mình. Xã hội ấy đẩy hắn đến con dốc của sự tha hóa, lại chính xã hội ấy đẩy xắn ra xa vì mất tính người, ai cũng trách móc hắn nhưng lại chẳng có lấy một người nhìn thấy bất công và khổ đau mà hắn đang phải gánh chịu. Hắn là con rối để mặc xã hội ấy giật dây, là con mồi béo bở cho mọi tội ác trong xã hội như “quần ngư tranh thực” ấy lấy ra làm lá chắn. Nam Cao đã khéo léo đến nhường nào khi lột tả một cách quá đỗi chân thực và sâu sắc nỗi khổ khó ai thấy của người nông dân trước 1945, khiến cho nỗi khổ ấy cứ ám ảnh và day dứt khôn nguôi trong lòng người đọc.
Đâu chỉ nhìn ra bi kịch to lớn của người nông dân trước 1945, đôi mắt của Nam Cao cũng tô rõ hiện thực của những người tri thức thời kỳ đó. Cuộc sống không có màu hồng như những người khác vẫn tưởng tượng, cuộc đời của nhân vật Hộ trong truyện ngắn “Đời thừa” quặn thắt bao nỗi cơ cực. Người nghệ sĩ trẻ ấy với tấm lòng bao dung và nhân ái, với tài năng to lớn và tham vọng lớn lao muốn làm nên “một tác phẩm làm lu mờ mọi tác phẩm cùng thời”. Nhưng hỡi ôi có ai hiểu được những ước vọng cao xa đó hóa ra lại bị những thứ tầm thường như cơm, áo, gạo, tiền “ghì sát đất”. Nỗi bi kịch này cũng đã từng được Xuân Diệu nói đến:
“Nỗi đời cơ cực đang giơ vuốt
Cơm áo không đùa với khách thơ.”
Đề nhìn ra được tấn bi kịch ấy thì có lẽ người cầm bút nào cũng làm được nhưng cách Nam Cao để nhân vật của mình tự đấu tranh với bi kịch ấy mới thật khác biệt. Ông không nương nhẹ với những tâm hồn tri thức đầy mơ mộng, ông đặt họ vào giữa vòng quay của cuộc sống với những va đập nghiệt ngã, với những quăng giật đớn đau đến tưởng chừng bao mộng tưởng tan biến. Ấy là cảm xúc uất nghẹn của Hộ khi nghe về sự thành công của cuốn sách của người bạn, là cảm xúc hối hận đau đớn khi nghĩ về những trận đòn roi đã gây ra với Từ… dòng cảm xúc xoay chiều chưa bao giờ làm cho những người nghệ sĩ ấy ngưng vật vã, khổ đau. Nam Cao ném họ vào dòng đòi đề tự vượt thoát, tự đấu tranh. Chính cách xây dựng độc đáo ấy mà bi kịch trong “Đời thừa” chưa từng phai dấu hay bị thay thế bằng một bi kịch nào đó tương tư trong lòng tác giả. Không chỉ dùng con mắt tài năng, độc đáo của mình để in dấu trong lòng người đọc, điều đặc biệt ít ai biết, mà Nam Cao còn dùng trái tim chan chứa tình đời, tình người của một “nhà văn đích thực” đề nâng đỡ những tâm hồn khó khăn, tội nghiệp ấy.
Ta vẫn thường cho rằng cái kết của Chí Phèo là một kết thúc quá nghiệt ngã cho người nông dân. Nhưng mấy ai biết được rằng Nam Cao để sự ra đi như chính niềm bao dung cuối cùng dành cho Chí Phèo. Nam Cao đã để Chí lên tiếng của sự hoàn lương trong giây phút cuối cùng của cuộc đời mình: “Ai cho tôi lương thiện?”. Câu hỏi ấy tuy nhức nhối và đau đớn là vậy nhưng ít ra cho đến cuối cùng Chí vẫn được nói lên tiếng nói của một con người, nói lên khao khát bấy lâu Chí luôn cố gắng nhưng vẫn chẳng thể làm được. Và liệu chăng cái chết ấy chính là một sự giải thoát, một cuộc sống mới sắp bắt đầu dành cho Chí. Cuộc đời này Chí khổ đủ rồi, Chí chịu đựng nhiều rồi, Nam Cao cho Chí được giải thoát ra khỏi sự giam cầm vô hình ấy, thoát ra khỏi nơi mà không một ai cho Chí chốn nương thân. Trong cái xã hội không còn chỗ cho những người nông dân khao khát quay về nữa thì âu có lẽ sự giải thoát mà Nam Cao mang lại chính là điều trân quý nhất. Trái tim người nghệ sĩ chắc hẳn cũng phải quặn thắt lắm, buốt nhói lắm khi buộc phải níu lấy cái chết giúp cho nhân vật của mình được hoàn lương thực sự. “Nhà văn đích thực” ấy đã bằng trái tim của mình mà dành những điều tốt đẹp cuối cùng còn sót lại nâng đỡ những kiếp lầm than bé nhỏ lúc bấy giờ.
Và Nam Cao thường để cho những nhân vật của mình khóc khi đã hoàn lương. Khác với Chí Phèo, Nam Cao đã nâng đỡ, vực dậy những tâm hồn tri thức trong xã hội đương thời bằng những giọt nước mắt của Hộ: “Nước mắt hắn bật ra như nước một quả chanh bị người ta bóp mạnh.”, tiếng khóc dữ dội như chính niềm hối hận đang tuôn trào mạnh mẽ trong Hộ. Nước mắt phải chăng như sự rửa trôi tất cả để sau đó tất cả mọi thứ đều vẹn nguyên, trong sạch. Nam Cao để Hộ biết hối hận nghĩa là ông để Hộ có thể tiếp tục làm một người tri thức đúng nghĩa. Dù có để những tâm hồn tri thức ấy va đập với cuộc đời đến đâu thì cho đến cuối cùng, Nam Cao vẫn nâng họ tiến đến những giá trị quan trọng nhất là tình người thắm thiết. Tiếng khóc của Họ lại một lần nữa khẳng định cho tầm vóc của một “nhà văn chân chính” như Nam Cao. Thật chẳng ngoa khi ta thấy nhà văn Nam Cao thật giống với một so sánh: “Nhà văn đích thực như một bức tranh treo trên tường mà khi tháo nó ra thì vĩnh viễn để lại khoảng trống.”
Tuy nhiên, “vĩnh viễn để lại khoảng trống”, vĩnh viễn không có gì thay thế được không có nghĩa là không có gì vượt thoát được, tiến xa hơn được. Bởi văn chương là dòng chảy của sự vươn mình, điều gì sẽ xảy ra nếu thế hệ sau cứ nhìn vào “khoảng trống” của thế hệ trước để lại mà không dám vượt qua nó? Văn chương sẽ là sự lụi tàn nếu những nhà văn bị khuất phục trước những “khoảng trống”. Điều mỗi nhà văn cần làm là sự dũng cảm và nỗ lực hết mình để biến mình thành những bức tranh ở một khoảng trống mới của riêng mình. Và người đọc khi tiếp nhận một tác phẩm cũng cần cảm nhận thật sâu, thật kỹ để thấu cảm được hết thảy những gì văn chương chân chính truyền tải.
Mối quan hệ của văn chương và con người sẽ là mãi mãi, bởi giữa sự kết nối đó luôn có sự xuất hiện của những “nhà văn đích thực” cùng những “khoảng trống” lưu danh muôn đời.
Thảo luận về bài viết này