Trên khối đá từ ngữ anh bắt đầu đục đẽo những chữ tượng thanh, những chữ tượng hình

Đề bài: Bằng trải nghiệm văn học, hãy trình bày quan điểm của anh/chị về ý thơ sau:
“Trên khối đá từ ngữ
Anh bắt đầu đục đẽo những chữ tượng thanh, những chữ tượng hình. Tiếng trầm lắng nghĩ suy, tiếng bồng bềnh giấc ngủ.”
(Trích “Trên khối đá từ ngữ” – Nguyễn Khoa Điềm”)

Bài làm

Như người thợ mộc không ngừng miệt mài đục đẽo từng đường nét trên khúc gỗ hơn trơn tru, khô cằn để tạo tác một bức tượng gỗ khoan thai, nhà văn đến với mảnh đất văn chương cũng không ngừng lao khổ, cần mẫn với chất liệu là ngôn từ mà hạ sinh nên những áng văn thơ dâng lên cho đời. Nếu đời người họa sĩ gắn liền với những gam màu sắc, đời người nhạc sĩ quẩn quanh bên những nốt trầm giai điệu thì đời người cầm bút lắng sâu bên những từ ngữ để hoàn thiện sứ mệnh khi đèo bòng nghiệp bút nghiên. Như những lời tâm tình mà Nguyễn Khoa Điềm đã bày tỏ trong “Trên khối đá từ ngữ”:

Trên khối đá từ ngữ
Anh bắt đầu đục đẽo những chữ tượng thanh, những chữ tượng hình hình.
Tiếng trầm lắng nghĩ suy, tiếng bồng bềnh giấc ngủ.”

Người nghệ sĩ, từ lâu đã mang trên mình trách nhiệm của một nhà kí mã. Nhà thơ Nguyễn khoa Điềm đã có một liên tưởng rất đặc sắc khi ví thế giới ngôn từ là “khối đá từ ngữ”. Nói về “khối đá”, ta có thể tưởng tượng nó là một vật liệu cứng cáp, thô sơ, vững chắc và cũng tốn rất nhiều sức lực để chạm khắc, có lẽ ở đây nhà thơ muốn nói đến sự phức tạp của ngôn ngữ và khổ lao của nhà văn khi khai phá vẻ đẹp con chữ. “Anh” ở đây không đâu khác, không xa lạ mà chính là những người nghệ sĩ, người cho con chữ trót nợ ở đời bằng công việc: “bắt đầu đục đẽo những chữ tượng thanh, những chữ tượng hình”. Trong thế giới đa dạng và phức hợp của ngôn ngữ, nhà văn chắt lọc những tinh hoa để tìm đến những ngôn từ đẹp đẽ nhất, những từ ngữ dù súc tích nhưng lại có khả năng gợi âm thanh, gợi hình ảnh trong tâm trí bạn đọc. Để rồi từ đó, nó vang lên “tiếng lắng trầm nghĩ suy”- tiếng lòng và tâm tư đầy thâm trầm, kín đáo của văn nhân và “tiếng bồng bềnh giấc ngủ” – sự êm dịu, êm ái, ẩn ý trong lòng người. Như thế, bằng lối diễn đạt giàu chất thơ, qua những hình ảnh ẩn dụ tinh tế, Nguyễn Khoa Điềm đã đề cập đến những đặc trưng của ngôn từ nghệ thuật cùng quá trình sáng tác gian lao của người nghệ sĩ. Từ chất liệu ngôn ngữ dân tộc đa dạng, phức tạp, những người thợ chắc lọc những câu từ phù hợp nhất, đẹp đẽ nhất mà gửi gắm vào đó những đoạn tình cảm thầm kín, khơi gợi lòng người sự suy tư. Đó là cả một quá trình dày công khổ luyện để gởi vào con chữ linh hồn của con người, của một đời đắp tô cuộc đời.

Với tư cách là con dân lao động nghệ thuật, viết là cách duy nhất để nhà văn sống, và cái sự sống của anh sẽ không chấm dứt khi tàn tro rả cốt, mà bằng nghệ thuật kí mã, anh sẽ tiếp tục sống, tiếp tục cuộc viễn chinh vào miền miên viễn. Văn học, lấy chất liệu là ngôn từ mà dệt thêu nên muôn vàn nẻo đường văn chương, là phương tiện duy nhất để nhà văn từ đó có thể kí thác những tình cảm, suy tư hoài nghĩ – cái nhu cầu được phóng chiếu toàn bộ đời sống nội tâm của mình. Quá trình tạo tác nét đẹp nơi con chữ diễn ra trong suốt một chặng đường dài, đầy kì công và khổ nhọc, trước tiên là từ ngôn ngữ dân tộc. Văn học cũng như một số loại hình khác, đều phôi thai từ ngôn ngữ bình dân – thế giới ngôn từ đa dạng, phong phú để anh có thể thỏa sức nung nấu cảm xúc và tìm được một nơi phù hợp để thổi hồn mình vào đó. Nhưng cũng chính sự đa dạng của ngôn ngữ dân tộc đã tạo nên sự phức tạp và khó khăn cho người nghệ sĩ về công cuộc lựa chọn, về sự tinh tế để tìm ra những ngôn từ thật sự phù hợp nhất. Và từ đó, anh bắt đầu “đục đẽo” trên khối đá từ ngữ những câu từ đắt giá, quý báu tựa viên minh châu để đưa vào tờ văn, câu thơ của mình.

Từ văn học dân gian đến văn học viết, ngôn từ luôn được người nghệ sĩ chắt lọc một cách kỹ lưỡng nhất. Đặc biệt viết thơ sẽ càng phải chú trọng những nỗi niềm trong câu ca dao:

“Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu đời đắng cay”

Câu ca dao đôi lúc gây nên sự nhầm lẫn giữa nhiều người về chữ “đời” thành chịu “lời” đắng cay. Rõ ràng, ý nghĩa ở từ “đời” sẽ rộng và bao quát hơn từ “lời”, “chịu lời đắng cay” thì chỉ khổ hạnh về lời nói nhưng dày vò cả đời thì lại khổ đau hơn rất nhiều. Hay cách dùng từ tinh tế của đại thi hào Nguyễn Du trong trích đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích” với câu thơ “Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi” để diễn tả nỗi lòng Kiều. Tại sao sóng không “vỗ” mà lại “kêu”, phải chăng tiếng sóng cũng là tiếng lòng người đang kêu cứu trước tình cảnh khốn cùng. Chỉ có ngôn từ và những ngôn từ được chắt lọc đắt giá mới làm nên một câu thơ hay và một câu văn tuyệt cú.

Nhưng ngôn từ trong một tác phẩm văn chương không chỉ cần có vậy mà phải luôn “bất ổn và xôn xao. Không thể nằm im mà ngủ được nào”. Đã là ngôn từ nghệ thuật thì sẽ không mang trong mình bất kể một sự giới hạn nào mà phải là những con chữ biết nảy mầm (B.Brech) những ngôn từ “lấp lánh, kêu giòn tỏa hương” để tạo nên văn bản như một kiến trúc âm vang và gọi mời. Chỉ một đôi ba câu từ thôi nhưng phải có khả năng gợi hình gợi cảm, gợi âm thanh, gợi không gian mà nhân vật đang sống. Điều này không chỉ có trong những bài thơ mà còn hiện hữu trong những tác phẩm văn xuôi, đặc biệt là truyện ngắn với đặc trưng cô đúc của mình. Một vài câu miêu tả về bát cháo hành với làn khói nhẹ: “Trời ơi cháo mới ngon làm sao… những người suốt đời không ăn cháo hành không biết rằng cháo rất ngon”, nhưng Nam Cao đã gợi lên hình ảnh bát cháo của lòng người, của hơi ấm tình yêu mà một người đàn bà dở hơi như Thị Nở đã dành cho con quỷ dữ làng Vũ Đại. Hình ảnh các gian hàng và ngọn đèn dầu của chị Tý không được Thạch Lam miêu tả nhiều như chi tiết chuyến tàu đêm trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, nhưng vẫn gợi ra bầu không gian chật hẹp tù túng mà những cái “ao đời phẳng lặng” đang sống. Câu từ phải súc tích, cô đọng nhưng cũng phải giàu sức gợi, bởi chỉ có như thế, nó mới bộc bạch hết tiếng lòng nhà văn và chuyên chở điều ấy đến với bạn đọc.

Đặc trưng của ngôn từ nghệ thuật là sự cô đúc, gãy gọn nhưng vẫn phải giàu sức gợi, một tác phẩm giàu giá trị phải mang con chữ giàu chất mỹ cảm. Nơi đó, nhà văn có thể cất giấu tâm tư hoài nghĩ của mình về người về đời, để câu chữ giữa có và không, để nỗi lòng người cầm bút trên trang giấy tờ mờ giữa thực hữu và hư vô, mời gọi và từ chối. Sẽ ra sao nếu những gì anh muốn nói lại quá tách bạch, rõ ràng không tạo cho bạn đọc một lối đi riêng để thưởng thức?

Khi ấy, văn chương sẽ trở thành mảnh đất chết chóc bởi sự sống của ngôn từ không được tiếp nối, khi nó không “lắng trầm nghĩ suy”. Những quan hoài về bến đời gió nổi, những suy nghĩ về phận người, phận đời và thế giới quan bí ẩn của anh sẽ không có nơi đâu có thể dung chứa bằng ngôn từ nghệ thuật. Để rồi một lần bạn đọc đến với trang sách là một lần “hạnh ngộ” với thi nhân và tri ngộ với chính mình, từ “tiếng lắng trầm nghĩ suy” ấy mà tỏ tường chốn bản ngã. Trước những nỗi đau đời hay đổ vỡ thoáng qua trong cuộc sống, khi quyết định liên quan đến lợi ích thì sự ích kỉ, vô cảm dễ xâm lấn khiến người ta thờ ơ trước bao nỗi đau đời. Nhưng trong không gian thinh lặng của văn học, khi chỉ còn bạn đọc với từng câu ca, tòa án lương tâm sẽ phán xét, mọi nghĩ suy đều được soi chiếu kĩ lưỡng dưới tư tưởng, quan điểm của nhà văn và ý nghĩa của tác phẩm. Bằng sự tri âm, trùng phùng, tao ngộ với những “người thơ”, con người ta sẽ ngộ nhận ra nhiều điều về chính mình và cuộc đời, làm dấy lên bản “xô nat” của trái tim, như đang “bồng bềnh giấc ngủ”. Tất cả đều như là mơ nhưng lại rất thực trong trí não con người, như tiếng nói tri âm với “Lá diêu bông” của Hoàng Cầm:

Đứa nào tìm được lá Diêu Bông
Từ nay ta gọi là chồng”
(Hoàng Cầm)

Lá Diêu Bông là gì, đó vẫn luôn là một thắc mắc bị bỏ lửng. Nhưng từ câu chuyện tình đầy ngưỡng vọng và ngậm ngùi ấy lại khiến chúng ta trăn trở nhiều lần. Vì sao con người cứ mải miết đi kiếm tìm chiếc lá Diêu Bông, khi vẫn biết “công dã tràng” nhưng vẫn thích “xe cát biển đông”? Qua đó mới hay, nhiều việc trong cuộc đời, đừng nên cố chấp mà hãy học cách buông bỏ. Có lẽ đó cũng chính là nỗi lòng của Hoàng Cầm mà độc giả vô tình tìm được trên hành trình đi tìm chiếc lá vô thực. Một hình ảnh chiếc lá thôi nhưng lại sâu xa và ẩn ý đến mơ hồ.
Sau năm 1986, lối suy tưởng hướng đến siêu hình, siêu thực đã khiến nhiều bài thơ ra đời đều mang trong mình vẻ đẹp của vỏ chữ và sức mạnh của ngôn từ. Bài thơ “sẹo độc lập” của Phan Huyền Thư chính là một tác phẩm như thế:

“Ngày mười
chín tháng
hai năm nhâm
tý
tôi
được độc lập
với mẹ
bằng sợi dây
rốn cắt đứt cơ thể vết sẹo làm người
vết sẹo
tôi cái rốn
độc
lập Phan Huyền
…Thơ”

Bài thơ cô đúc, ngắn gọn nhưng không hề sáo rỗng mà ngược lại hàm ẩn nhiều điều muốn cất lời. Hình ảnh nhân vật “tôi” được cắt rốn tạo nên “vết sẹo” đầu tiên trên cơ thể, ấy là khoảnh khắc thiêng liêng, trọng đại đánh dấu phút giây diệu kì của tình mẫu tử, ngày chủ thể “tôi” hiện hữu độc lập trên đời này. Vết sẹo là “cái rốn” tuy đau lúc đầu và mãi mãi làm xấu “tôi”, nhưng cũng nhờ đó mà Phan Huyền…đã thành người Thơ. Giống như cách dạy con “Thương cho roi cho vọt”, để con trở nên tự lập, không nên nuông chiều con quá mức. Thế nhưng, cái đắt giá của bài thơ gắn trong hai từ “độc lập”. Tại sao không dạy con “tự lập” mà lại là “độc lập”? Có chăng, muốn tìm được câu trả lời, ta phải trải qua quá trình truy vấn khổ lao, truy tìm cái bản chất trong mình dù bên trong đó có thể chỉ toàn là “sẹo”. Bài thơ là cuộc hành trình đi tìm cái tôi bản thể, đi “nhặt lại tên mình” ở mọi ngóc ngách của cuộc đời. Chỉ bằng hình ảnh “cái rốn” và cách sử dụng độc đáo từ ngữ, hình tượng mà Phan Huyền Thư đã thật sự tạo nên dư ba trong lòng bạn đọc về cuộc hành trình “tôi đi tìm tôi” của thi nhân.

Đến với truyện ngắn “Bức Bình phong địa ngục” của văn hào người Nhật Akutagawa, bạn đọc lại ấn tượng với những trận chiến từ ngữ và câu hỏi: Liệu đâu mới là định nghĩa nghệ thuật chân chính trên cõi đời này. Bức tranh để đời của người họa sĩ được vẽ bằng cảnh đứa con gái duy nhất của ông ta đang ngồi trong xe ngựa với ngọn lửa rừng rực và lao xuống dốc . Nhà văn đã dùng hàng loạt từ ngữ mạnh để diễn tả khuôn mặt khiếp đảm cô gái trước ngọn lửa địa ngục và sự biến chất của người họa sĩ Yoshihide trước cảnh tượng hãi hùng đó, khi ông ta luôn kiếm tìm cái đẹp của những điều tàn ác, của sự chết chóc kinh hoàng trong suốt cuộc đời. Từng chi tiết được khắc họa rõ nét, đưa bạn đọc vào mê trận chữ nghĩa mà như thấy mình đang ở giữa muôn vàn khổ ải khi đọc những câu văn miêu tả người con gái: “Khuôn mặt trắng trẻo ngửa lên vì ngạt khói, mái tóc dài phất tung như muốt tắt ngọn lửa… miệng vẫn bị bịt chặt”. Nhưng điều đặc biệt mà Akutagawa chôn giấu đằng sau câu chuyện, đằng sau ngôn từ chính là “địa ngục biến tướng đồ” – cái đẹp hiện tồn nơi âm ti địa ngục, nghệ thuật siêu vượt thiện ác ấy lại được mọi người đón nhận, “xúc động đến nghẹn ngào” và llưu truyền nó đến mai sau. Nghệ thuật phải xuất phát từ cuộc đời nhưng chỉ phản ánh sự hắc hoá, rắn độc trong tâm hồn người thì có còn xứng đáng với danh xưng nghệ thuật chân chính không? Đó có lẽ dính là nghĩ suy thâm trầm mà Akutagawa đặt ra cho bạn đọc của mình sau bức tranh ngôn từ đặc sắc ông đã dày công “bày binh bố trận”.

Ý thơ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm quả thật chân xác khi bàn về đặc trưng nghệ thuật và những lao khổ của người cầm bút trong suốt nghiệp bút nghiêng. Ngôn từ là “tấm áo” của văn phẩm, “áo” có đẹp thì mới nói lên “gu thẩm mỹ” của người cầm bút. Vì lẽ đó, người nghệ sĩ cần không ngừng sống sâu với đời, chắt lọc ngôn từ để tạo nên những tác phẩm giàu tính mỹ cảm, đáp ứng nhu cầu về mặt hình thức cho văn chương. Nhưng nó cũng chỉ là những mạ kềnh bóng loáng nếu anh quá chú trọng đến việc gò câu đúc chữ; tư tưởng, nhân sinh quan gửi vào tác phẩm mới là cái gốc của văn chương. Đó là một quá trình đầy gian khó, vì thế người đọc cần đọc với tất cả hồn cốt tâm, chú trọng đến những từ ngữ tuyệt cú để khám phá tác phẩm và trân trọng những dụng tâm vẽ đời kia.

Chắt chiu từ chốn đời phong ba, anh đã thổi hồn mình vào từng câu từng chữ đề nó cựa quậy mà vùng thoát khỏi trang giấy. Người cho chữ nhưng cũng là cho tình, cho ý, cho máu trong lòng… đó chính là tuyên ngôn mà những người làm nghệ thuật luôn xác quyết như một lời cốt tử của đời mình.

– Nguyễn Lê Yến Nhi