Đề bài: “Văn chương không phải là liều thuốc an thần ru con người ta vào giác ngủ uể oải mà là sắt nung bỏng rát thức tỉnh con người”. (Virginia Woolf)
Câu nói của Virginia Woolf và truyện ngắn Trái tim hổ của Nguyễn Huy Thiệp gợi cho anh/chị suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa văn chương và sự thức tỉnh?
Bài làm
Có khi nào ta băn khoăn tự hỏi, điều gì khiến cho văn chương nương náu mãi nơi nhân sinh vô định, hay đứng vững giữa thác chảy thời gian từ cổ chí kim không? Văn chương đôi khi lại đẹp đẽ đến nao lòng, tựa như nước mặt hồ trong vắt, soi chiếu và phản ánh mọi mặt nơi trần thế bao la, vừa gột rửa cho tâm hồn con người để trở nên “trong sạch và phong phú hơn”. Ngời ngợi đi vào giữa trường đời, văn chương luôn ủ ấp trong mình thứ sức mạnh quy hướng con người tới đích đến của sự hoàn thiện, đó là: Chân-Thiện-Mỹ. Chính vì lẽ ấy mà những áng thơ, trang văn mới có thể bất diệt, trường tồn. Có thả hồn mình vào lời bình của những văn nhân, nghệ sĩ tài ba, ta mới thấy hết được sự kì diệu, lớn lao mang tên: “Sức mạnh” được hàm chứa nơi văn chương. Nói như Virginia Woolf: “Văn chương không phải là liều thuốc an thần ru con người ta vào giấc ngủ uể oải mà là sắt nung bỏng rát thức tỉnh con người”. Câu nói của Virginia Woolf đã khẳng định mối quan hệ gắn bó sâu sắc giữa văn chương và sự thức tỉnh. Đặc biệt, qua tác phẩm “Trái tim hổ” của tác giả Nguyễn Huy Thiệp, ta càng thấy rõ hơn về mối quan hệ ấy.
Từ thời xa xưa, văn chương không phải ngẫu nhiên mà đến với con người. Trải qua nhiều cuộc chuyển biến của xã hội, văn chương từ đó mà theo con người lớn lên. “Văn chương” ấy là một loại hình nghệ thuật do con người tạo ra, là phương thức để con người thể hiện những tâm tư, tình cảm, nỗi lòng qua từng câu văn, câu thơ, là nhu cầu thiết yếu của con người, đại diện cho tiếng lòng từ sâu thẳm trái tim mỗi người và phản ánh hiện thực cuộc sống qua ngòi bút của mỗi người nghệ sĩ. Tuy nhiên, “văn chương” không chỉ đơn thuần là những con chữ sáo rỗng in trên mặt giấy mà những con chữ ấy phải là cả một quá trình kết tinh, thể hiện công phu của người nghệ sĩ. Nó phải “thức tỉnh” được tâm hồn của con người, không làm cho con người ta rơi vào những cơn mộng mị, những điều hoang tưởng hay huyễn hoặc mà văn chương phải như “sắt nung bỏng rát thức tỉnh con người” – khiến cho con người thoát khỏi mộng mị, thoát khỏi bóng tối và đưa con người đến với ánh sáng từ cái cốt nhân văn, những bài học triết lí, cái hay, cái đẹp hàm chứa trong văn chương. Tóm lại, quan niệm của Virginia Woolf hướng tới khẳng định mối quan hệ song hành giữa văn chương và sự thức tỉnh. Văn chương phản ánh chân thực những hạn chế, tồn tại của con người, đời sống từ đó đem tới những nhận thức mới để giúp con người hiểu sâu sắc những vấn đề cuộc sống, có cái nhìn mới, hướng đi mới đúng đắn hơn.
Không ít lần ta thắc mắc rằng điểm khởi đầu và đích đến của văn học là ở đâu? Người nghệ sĩ mong muốn kiếm tìm và thể hiện điều gì trong chính những trang viết của bản thân mình? Và liệu rằng bản thân ta và những độc giả khác sẽ nhận được gì từ những trang viết ấy? Tất cả những điều đó cũng như nội dung ý kiến của Virginia Woolf đều là xuất phát từ chức năng nhận thức và chức năng giáo dục của văn chương. Văn chương vừa bồi đắp tư tưởng tình cảm cho con người vừa thanh lọc tâm hồn con người. Văn chương hướng chúng ta đến những tư tưởng cao đẹp, biết đâu là điều đáng yêu đáng ghét, biết trân trọng cái thiện, cái đẹp đồng thời biết căm ghét và lên án cái xấu xa, độc ác vô nhân đạo. Và thanh lọc tâm hồn bởi những suy nghĩ đen tối, những xấu xa, ích kỉ để tâm hồn được trong sáng, đẹp đẽ, tự nhiên như cỏ cây hoa lá. Bởi vậy mà Thạch Lam mới quan niệm rằng: “Đối với tôi văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên, trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn”. Dẫu tác phẩm văn học có viết về điều gì, thể hiện nội dung như thế nào thì khi độc giả tiếp cận và chiêm nghiệm, tác phẩm phải mang những bài học triết lí nhân sinh sâu sắc gửi gắm vào tâm trí bạn đọc. Văn chương không đơn thuần chỉ là những con chữ sáo rỗng in trên mặt giấy, mà những con chữ ấy phải là cả một quá trình kết tinh, thể hiện công phu của người nghệ sĩ, nó phải mang những giá trị cao thượng giúp cho độc giả khi “Xem mảnh giấy mà tinh tường được hết các việc hay, việc dở của thế gian; sinh ở sau mấy nghìn năm mà tự hồ như được đối diện và được nghe tiếng bàn bạc của người sinh về trước mấy nghìn năm…” . Thứ gọi là “văn chương” ấy nó tồn tại để cho con người khoảng lặng nhìn lại chính mình, biến cuộc đời trở nên “thâm trầm và rộng rãi hơn gấp trăm lần” (Hoài Thanh). Việc hướng tới giá trị nhân văn, nhấn mạnh khả năng cảm hóa, thay đổi con người bao giờ cũng là vấn đề cốt yếu làm nên giá trị lâu bền của văn học chân chính. Nhà văn Uông Triều từng tâm niệm: “Văn chương như một làn sóng ngầm âm thầm xói sâu vào tâm hồn người đọc, lay động thức tỉnh con người trước cái ác, cái xấu”. Quả thực, khi đọc “Trái tim hổ” của Nguyễn Huy Thiệp ta không thể không trăn trở, không day dứt về vấn đề con người và khát vọng về một xã hội tốt đẹp. Truyện kể về một người phụ nữ xinh đẹp tên là Pùa ở bản Hua Tát nhưng không may bị liệt đối chân. Lại có một con hổ dữ thường xuyên rình rập trong bản nhỏ, reo rắc nỗi kinh hoàng cho người dân nơi đây. Tương truyền rằng trái tim hổ là “bùa hộ mệnh, cũng là vị thuốc thần. Ai có trái tim ấy sẽ được may mắn, giàu sang suốt cả cuộc đời. Trái tim ấy nếu đem ngâm rượu sẽ chữa được mọi thứ bệnh hiểm nghèo”. Tin vào điều hoang đường đó, trai bản rồi người Kinh lũ lượt lên núi để tìm cách giết hổ. Và hành trình đi săn lùng trái tim hổ của chàng Khó và những người con trai từ khắp các dân tộc chính là quá trình theo đuổi những ảo vọng, những điều huyễn hoặc không có thật tồn tại trong mỗi con người. Để rồi họ phải dùng cả tính mạng để trả giá cho những gì mà ảo vọng ấy gây ra, cụ thể là cái chết của chàng Khó và cả 10 người khác khi đi săn “trái tim hổ”, thậm chí cả Pùa cũng vẫn ko được cứu chữa. Câu hỏi đặt ra ở đây rằng liệu cái chết của chàng Khó là do hổ hay do con người? Phải chăng là bởi những thương tích khi chiến đấu với hổ hay do chính bản thân Khó vì đã quá tin vào những điều hão huyền mà để rồi nhận lại cái kết thảm cho bản thân? Đó cũng là lời thức tỉnh con người hãy sống lý trí, tỉnh táo, đừng bao giờ tin vào những điều huyễn hoặc, không có thực trong cuộc sống. Cuộc sống hiện đại với bao quan hệ bộn bề cần những con người luôn biết xét đoán thông minh, biết ứng xử, có lí trí để dành cho những giá trị đích thực có một chỗ đứng xứng đáng. Đó chính là thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm và chia sẻ. Nhưng không chỉ dừng lại ở đó, câu chuyện còn cho ta thấy được sức mạnh to lớn của một tình yêu chân chính. Điều đó được tác giả Nguyễn Huy Thiệp thể hiện thông qua việc xây dựng hình ảnh nhân vật Khó- người có số phận bất hạnh nhưng vẫn luôn khát khao được yêu. Khó xuất thân nghèo khó, mồ cỗi cả cha lẫn mẹ, ngoại hình xấu xí, dị dạng “hai tay dài đến chấm đầu gối, đôi chân khẳng khiu lúc nào đi cũng như chạy”. Khó thầm yêu Pùa và quyết tâm sẽ lên núi giết hổ để lấy trái tim cứu Pùa. Có thể thấy tình yêu của Khó dành cho người con gái ấy còn mạnh hơn cái chết, có thể chiến thắng thần chết, vượt lên trên những toan tính ích kỷ tầm thường của con người. Trong khi mọi người tìm cách giết hổ để có được SỨC mạnh, sự giàu sang thì Khó giết hổ chỉ vì muốn cứu người con gái mà anh yêu, cũng không hề nghĩ cho bản thân mình dù chỉ một thoáng. Tất cả nhờ vào sức mạnh và khát khao về một tình yêu chân chính đã giúp con người vượt qua được ranh giới của nỗi sợ hãi. Tình yêu của Khó dành cho Pùa, sự hy sinh đến quên bản thân mình của chàng trai ấy cũng thể hiện khát vọng của nhà văn và đã thức tỉnh người đọc suy nghĩ về một cuộc sống tốt đẹp hơn, ở đó con người và con người sẽ chỉ có tình thương, tình yêu, lòng bao dung; ở đó những kẻ vô tình, vô nghĩa, tăm tối và bặm trợn không bao giờ còn tồn tại. Có thể nói sự thức tỉnh trong tác phẩm “Trái tim hổ” thành công trước hết nằm ở xây dựng cốt truyện đậm màu sắc dân gian cổ tích. Cách kể chuyện đầy ly kỳ, hấp dẫn bằng ngôi kể chuyện thứ ba, sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giọng điệu nhẹ nhàng và cách xây dựng nhân vật mang đậm màu sắc núi rừng.
Ý kiến của Virginia Woolf đã góp phần khẳng định chức năng quan trọng, phong phú của văn chương đối với con người, đặc biệt là khả năng làm trong sạch, phong phú hoá tâm hồn người và định hướng lối sống tích cực cho con người. Đồng thời cũng chính là một định hướng, gợi ý, nhắc nhở cho những người nghệ sĩ và độc giả về trách nhiệm của bản thân. Những người nghệ sĩ chân chính muôn đời phải đánh thức thế giới ngủ say bằng năng lực của chính mình. Họ phải có tầm nhìn sâu rộng, có tư tưởng nhân văn sâu sắc, phải biết cách “gảy vào những dây đàn còn ngủ lịm trong con người. Đụng vào những dây đàn ẩn ngầm ấy, tiếng ngân sẽ vang ra, gây xúc động lớn trong lòng người đọc.” ( Tiếng người trong văn- Nguyễn Xuân Khánh). Nương vào sự rung động của những dây đàn mong manh đó, nhà văn thay đổi con người, thanh lọc tâm hồn người, gợi mở, khuyến khích những lối sống tích cực, những tình cảm đẹp ở độc giả. Còn bản thân những độc giả chúng ta đây phải luôn mở rộng tâm hồn, đến với tác phẩm bằng sự chân thành để cảm nhận cái hay, cái đẹp trong hình thức nghệ thuật của tác phẩm đồng thời khám phá thấy những tình cảm, cảm xúc tích cực; chủ động đón nhận những quan điểm, tư tưởng tác giả gửi gắm trong tác phẩm để hình thành lối sống tích cực,giàu giá trị.
Virginia Woolf đã đưa ra một nhận định đúng đắn về quan niệm trong giáo dục và nhận thức của văn chương. Đặc biệt qua tác phẩm “Trái tim hổ” của Nguyễn Huy Thiệp ta càng tâm niệm hơn về sự thức tỉnh trong văn chương. Một tác phẩm văn học sẽ không thể tồn tại được ở đời nếu nó không góp phần giáo dục con người, nuôi dưỡng con người đến với những cảm xúc yêu thương, căm ghét, giận hờn, xao xuyến, bâng khuâng và hướng con người đến mọi giá trị sống tốt đẹp ở đời. Đặc biệt trong cuộc sống hiện đại với guồng quay gấp gáp khiến con người bị cuốn theo, trở nên bị động, lệ thuộc, thậm chí còn đánh mất đi những giá trị sống thực sự. Khi ấy, văn chương tồn tại như một nẻo đường để con người được thoát ra khỏi vòng xoáy tốc độ, sống chậm lại, sống sâu hơn.
Thảo luận về bài viết này