Thơ là nữ hoàng nghệ thuật

Đề bài: Bàn về đặc tính của thơ, có quan niệm cho rằng: “Thơ là rượu của thế gian”. Nhưng cũng có ý kiến nhận định: “Thơ là nữ hoàng nghệ thuật”.
Bằng hiểu biết và trải nghiệm về thơ, em hãy viết bài văn trình bày suy nghĩ của mình về ý kiến trên.

Bài làm

Nói đến thơ tức là nói đến thể loại văn học cao quý nhất, tinh vi nhất, tựa như viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời. Bởi lẽ thơ luôn mang trong mình một vẻ đẹp hài hòa giữa nội dung và hình thức. Vì vậy mà bàn về đặc tính của thơ, có quan niệm cho rằng: “Thơ là rượu của thế gian”. Nhưng cũng có ý kiến nhận định: “Thơ là nữ hoàng nghệ thuật”.

Trước hết, “thơ” là một thể loại văn học thuộc phương thức trữ tình, thể hiện trực tiếp những tâm tư, tình cảm của người nghệ sĩ trước hiện thực cuộc sống qua ngôn từ hàm súc, giàu hình ảnh và có nhịp điệu, nhạc điệu. Nếu “rượu” là một chất men được ủ trong thời gian dài, làm say mê lòng người bởi hương vị đậm đà, nồng nàn của chúng. Thơ cũng vậy, trải qua bao thời gian mài dũa cùng thi sĩ, thơ là những gì tinh túy nhất, được chưng cất bởi những tình cảm, nỗi lòng ấp ủ trước hiện thực để rồi làm say đắm từ chính nội dung tư tưởng tình cảm mà nhà thơ gửi gắm. Vậy “Thơ là rượu của thế gian” hay tức nội dung của thơ chính những tình cảm, tư tưởng được nhà văn ấp ủ, chưng cất để rồi làm nên sức hấp dẫn của thơ ca với bạn đọc và cuộc sống.

Bên cạnh đó, “nữ hoàng”, một người đứng trên hàng vạn người, được sự công nhận, có vẻ đẹp lung linh và tỏa sáng. Bà chúa ấy lại được ví von là nghệ thuật đẹp đẽ – phương tiện chuyển tải nội dung đến với người đọc, làm người đọc say mê trước vẻ đẹp đó. Vẻ đẹp của thơ ca là hình thức đẹp đẽ hơn hẳn mọi loại hình nghệ thuật khác. Lẽ đó mà nhận định “Thơ là nữ hoàng nghệ thuật” đã bàn về khía cạnh hình thức của thơ ca luôn là một trong những yếu tố tiên quyết làm nên mọi vẻ đẹp trong chính nó.

Như vậy, cả hai ý kiến trên chính là hai quan điểm, góc nhìn về đặc tính thơ, làm rõ thêm về đặc trưng của thơ ca dựa trên sự hài hòa của phương diện nội dung và hình thức.

“Thơ là rượu của thế gian”, là men say mà nhà thơ nung nấu, chưng cất nên, tạo ra chiều sâu cho một tác phẩm, là chất dẫn đưa người đọc đến với thế giới tư tưởng, tình cảm mà người nghệ sĩ tạo ra.

Xuất phát từ đặc trưng nhìn về phương diện nội dung của thơ ca, thơ luôn phản ánh cuộc sống bằng phương thức trữ tình mà tình cảm là yếu tố tiên quyết, khởi điểm cho mọi hoạt động sáng tạo, thôi thúc người nghệ sỹ viết nên tác phẩm. Nói đến thơ ca tức là nói đến hiện thực tâm trạng, không thiên về miêu tả một cách cụ thể đời sống mà thiên về biểu hiện tình cảm, cảm xúc, tâm trạng của người nghệ sỹ trước cuộc đời và con người. Ta hòa mình vào tác phẩm “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, chất xúc tác đầu tiên khiến ông muốn viết nên tuyệt tác này chính là sự thương cảm cho số phận người phụ nữ lúc bấy giờ. Trải qua bao giông bão, biến cố, phiêu bạt nhiều năm, những dòng thời gian ấy đã nhuốm lấy Nguyễn du một nỗi Niềm xúc động, day dứt với người phụ nữ “hồng nhan bạc mệnh”:

“Trải qua một cuộc bể dâu,
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”

Không chỉ thế mà nền tảng tạo nên thơ ca luôn là chất liệu cuộc sống. Nếu ví von thơ là nhành hoa tuyệt đẹp, thanh thoát thì hạt giống được người nghệ sỹ gieo lên luôn ở trên mảnh đất hiện thực cuộc sống. Đó là hiện thực được người nghệ sỹ cô đặc, tinh, kết tinh cẩn thận khi đó mới tạo nên đặc biệt như rượu mang lại.

Bước theo từng khúc hành quân rầm rập của thơ Cách Mạng Việt Nam, ta đến với “Đồng chí”- nơi bức tượng đài đẹp đẽ của tình cảm giữa những người lính nở rộ. Đặc biệt qua hai dòng thơ được viết lên từ chính trải nghiệm đời sống của Chính Hữu:

“Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi”

Giữa lúc cuộc kháng chiến chống Pháp diễn ra vô cùng khó khăn, thiếu thốn thì người lính Chính Hữu lại bị sốt rét, phải nằm lại ở chiến trường thì chính bàn tay của những người đồng chí đa chăm sóc, sưởi ấm cho ông, giúp ông vượt qua hiện thực khó khăn ấy. Chính vì thế mà “anh với tôi” cùng biết, cùng hiểu, cùng trải qua từng cơn ớn lạnh, sốt run người vừng trán ướt mồ hôi. Nhưng các anh cùng nhau vượt qua tất cả, tạo nên biểu tượng đẹp đẽ của tình đồng chí.

Để tạo nên thư men say nông nàn là tình cảm thơ, thi sỹ luôn biết rằng sự mẫn cảm ấy luôn xuất phát từ trong chính trái tim ấm nóng của bản thân, thấm vào từng con chữ. Đó là thứ tình cảm chân thành nhất, mãnh liệt nhất và cháy bỏng nhất. Nó đã được ý thức, lắng lọc qua tư tưởng, quan niệm, ý đồ sáng tạo của người nghệ sĩ. Vì thế nên tình cảm trong thơ mang giá trị nhân văn. Mọi xúc cảm cháy bỏng ấy được khơi nguồn trong trái tim thi nhân, mang tính cá nhân, là tình cảm riêng tư nảy nở trong anh nhưng đồng thời mang tính khái quát, có sức đồng vọng, tạo được âm vang, nhịp cầu kết nối với lòng người đọc.

Đến với ““Viếng lăng Bác” ta thấu hiểu cảm xúc đau buôn của thi nhân, của người con miền Nam đứng trước di hài của Bác:

“Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim”

Bác Hồ như trời xanh kia là mãi mãi bất tử, Người đã hóa vào hồn thiêng sông núi. Đó là tiếng nói của lý trí “vẫn biết” còn đối lập nơi thẳm sâu tâm hồn là nỗi đau đớn tột cùng “mà sao nghe nhói ở trong tim”. Đó là sự đối chọi giữ lý trí và trái tim, nỗi đau đã vượt lên trên mọi lập luận của lí trí. Chính vì vậy mà lời chân thật của trải tim bao giờ cũng lay động, cũng tạo nên tiếng nói đồng điệu. Nỗi đau ấy không riêng gì của Viễn Phương mà còn là cua mỗi chúng ta cụ thể, có hình hài nhói ở trong tim. Mất Bác chính là tổn thất của dân tộc, là nỗi đau của những người con trước vị cha già thân yêu. Như vậy, chỉ với hai câu thơ nhưng Viễn Phương đã tạo nên sức đồng vọng lớn lao đến với độc giả.

Từ những nội dung, thông điệp mà người nghệ sĩ truyền tải đến bạn đọc qua thơ không chỉ làm rung động, say đắm người đọc mà qua đó còn giúp ta hướng đến những giá trị cao đẹp, thay đổi cuộc sống, vạn vật Nếu thi sỹ muốn mang đến thơ men say đủ sức để quyến rũ người đọc, có điệu hồn riêng thì trước cuộc sống thứ tình cảm mà anh hai nghén không bao giờ là tình cảm nhạt nhòa, khô khan, lạnh lùng mà cảm xúc ấy đi theo cả một quá trình day dứt, ám ảnh trong anh, thôi thúc anh viết nên tác phẩm thì mới đủ khả năng thắp lên ngọn lửa trong lòng độc giả.

Ngoài ra, thơ không chỉ thể hiện những tình cảm, tư tưởng của người nghệ sĩ mà nó còn là sự đồng sáng tạo của bạn đọc để làm nên một tác phẩm thơ ca thực sự, đôi khi người đọc còn khám phá ra những giá trị mới, sức sống mới ẩn sâu dưới lớp ngôn từ khiến người nghệ sỹ phải ngạc nhiên, ngỡ ngàng. Từ đây, có thể khẳng định nội dung trong thơ làm nên vẻ đẹp và sức sống muôn thuở của thơ ca. Quả là thư men cao cấp, chất nông nàn, mê man đưa người đọc đến với bao cảm xúc mãnh liệt. Khi có “độ chín” của cảm xúc, chiều sâu của tư tưởng nội dung thì điều thơ cần đến là yếu tố bên ngoài. Chính vì thế mà “Thơ là nữ hoàng nghệ thuật” mang vẻ đẹp ngôn từ có khả năng quyến rũ người đọc. Nói đến đặc trưng của thơ ở phương diện hình thức là trước hết phải nói đến ngôn từ nghệ thuật trong thơ, là “bà chúa” toát lên vẻ đẹp cao quý, tinh vi, điêu luyện gắn với tài năng của người nghệ sỹ. Xuất phát từ quy luật và yêu cầu nghiệt ngã của nghệ thuật: Lao động nghệ thuật là lao động sáng tạo, người nghệ sĩ khi phản ánh cuộc sống luôn dựa trên quy luật của cái đẹp. Vì thế ngôn từ trong thơ cũng cần chú trọng vào vẻ đẹp của hình thức.

Người đọc khi đến với tác phẩm tức là muốn khám phá điều mới mẻ mà sự bắt gặp, ấn tượng đầu tiên chính là chất liệu ngôn từ nổi trên bề mặt từ đó mới đi sâu vào khám phá điều ẩn dấu dưới lớp ngôn từ ấy. Không chỉ thế mà khi nhìn từ nhu cầu khẳng định bản thân của người nghệ sĩ, anh muốn thể hiện những tài năng văn chương, năng khiếu đúc chữ gọt câu của mình cho ngươi đọc nhận thấy, thể hiện được phong cách độc đáo, riêng biệt ở thi sỹ.

Để có thể tạo nên chất liệu ngôn ngữ đẹp đẽ, cao quý của thơ, thí sỹ phải dày công mài dũa từng câu chữ dựa trên các đặc tính: biểu cảm, nhạc, đa nghĩa,… Ngôn ngữ thơ giàu tính biểu cảm, tựa cánh diều mềm mại chuyên chở những rung động sâu kín của tâm hồn thi sĩ, đồng thời khơi dậy trong lòng người đọc những đợt sóng cảm xúc mãnh liệt. Đến với bài thơ Bếp lửa, Bằng Việt đã gửi gắm nỗi nhớ thương da diết và tình yêu sâu nặng dành cho người bà kính yêu qua những hồi tưởng chân thành của người cháu khi đã trưởng thành và đang sống xa quê hương.

“Giờ cháu đã đi xa. Có khói trăm tàu
Lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả
Nhưng vẫn chẳng lúc nào quên nhắc nhở
– Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa? …”

Qua bao năm tháng sống cùng bà và bếp lửa, cháu lúc này sẽ khôn lớn, rời xa khỏi vòng tay bà cũng như quê hương. Tại đây Bằng Việt đã sử dụng một dấu chấm nghệ thuật nằm giữa dòng thơ cho thấy sự cách trở về thời gian, không gian giữa cháu và bà. Cháu lúc này nhận được bao niềm vui, điều thú vị, trước bao cái “trăm” nhưng vẫn không bằng một bếp lửa và người bà. Đó là sự đối lập giữa trăm va một, giữa giá trị vật chất và giá trị tinh thần tạo nên một bất đẳng thức tình yêu tuyệt đẹp. Bằng Việt đã thành công trong việc tạo nên nét nghệ thuật đẹp đẽ qua ngôn từ từ đó đưa bạn đọc đến với khoảng trời nhớ nhung của người cháu dành cho bà. Ngôn ngữ thơ còn là sự bắt nhịp với giai điệu, mang sự nhịp nhàng, cân xứng hài hòa như những câu hát. Đọc những câu thơ ta như cảm nhận được sự réo rắt của âm vần, của nhịp điệu do nhà thơ tạo ra. Ngoài ra, hình ảnh trong thơ luôn mang tính đa nghĩa, có nhiều “lát” nghĩa khác nhau được cả thi sỹ và bạn đọc tạo thành. Chính điều này tạo nên chiều sâu, sự đa dạng trong từng lớp nghĩa của tác phẩm. Ta đi sâu vào từng lớp nghĩa của dòng thơ mà Hàn Mặc Tử viết:

“Vườn ai mướt quá xanh như ngọc
Lá trúc che ngang mặt chữ điền”
(Đây thôn Vĩ Dạ)

“Mặt chữ điền” ở đây được cắt nghĩa theo nhiều cách hiểu khác nhau. Trước hết đó là mặt chữ trước ngôi nhà nhưng cũng đồng thời là gương mặt phúc hậu, thật thà của người thôn Vĩ. Nhưng khi đi sâu vào khám phá người đọc còn nhận ra được gương mặt tự họa của nhân vật trữ tình, của người trở về thôn Vĩ mà mặc cảm không dám bước vào.

Không chỉ riêng về ngôn ngữ trong thơ mà thi sỹ còn huy động một mật độ dày đặc các biện pháp tu từ. Đó là hình ảnh so sánh “mặt trời trên lăng” và “mặt trời trong lăng” của Viễn Phương trong “Viếng lăng Bác” cũng không kém phần đặc biệt. Mặt trời của tự nhiên vĩ đại, to lớn, là vì tinh tú của vũ trụ lại phải cúi mình để “thấy” một mặt trời trong lăng- Bác Hồ vĩ đại. Nếu “mặt trời lặn mặt trời mang theo nắng” (Phạm Tiến Duật) thì Bác ra đi nhưng ánh sáng lí tưởng ngời ngợi của Người vẫn luôn tỏa chiếu. Thơ không chỉ nói bằng từ ngữ, hình ảnh mà còn sử dụng những khoảng trống, khoảng trắng người nghệ sỹ cố tình tạo ra nhằm mời gọi sự liên tưởng của người đọc, đong đầy cảm xúc của họ.

Hình thức trong thơ là riêng biệt nhưng không phải là rạch ròi với các loại hình nghệ thuật khác mà thơ còn mang đường nét của hội họa, thanh sắc của âm nhạc, hình khối của điêu khắc, được người nghệ sỹ trau chuốt trở thành chỉnh thể nghệ thuật hoàn hảo.

Vậy là hình thức nghệ thuật trong thơ luôn là ấn tượng đầu tiên, bước tiến mà nhà văn tạo ra, làm say mê người đọc bằng tài năng, sự sáng tạo của bản thân.

Tác phẩm thơ sẽ không bao giờ tồn tại nếu không có nội dung cũng như hình thức nên cả hai quan điểm trên đều bổ sung cho nhau tạo nên mối quan hệ khăng khít của yếu tố quan trọng trong thơ. Nhìn từ nội tại kết cấu, văn học phải liên kết nội dung và hình thức. Nội dung sâu sắc phải đi liền với hình thức độc đáo, riêng biệt. Nếu tác phẩm thơ ca chỉ mang vẻ đẹp của nội dung thì sẽ không bao giờ chạm đến được trái tim của người đọc. Ngược lại, nếu thơ ca chỉ mang vẻ đẹp hình thức, tác phẩm sẽ sáo rỗng, khô khan, không mang giá trị cho đời sống, sẽ nhanh chóng bị lãng quên. Chính nội dung đã đưa đến lựa chọn những hình thức tổ chức ngôn ngữ độc đáo, mới mẻ, và cũng chính hình thức đã chắp cánh đưa nội dung bay đi xa. “Thơ ca bắt rễ từ lòng người, nở hoa nới từ ngữ”. Nội dung và hình thức luôn phải gắn bó với nhau như tâm hồn và thể xác, nghệ thuật chính là nền tảng đưa nội dung bay cao, chạm đến trái tim người đọc nhưng để có nghệ thuật thì luôn phải dựa vào yếu tố tạo thành ở nội dung. Như vậy, người nghệ sỹ muốn tạo ra tác phẩm thơ ca hoàn hảo, neo chặt trong lòng bạn đọc thì sự hòa hợp, chặt chẽ của nội dung cũng như hình thức là vô cùng quan trọng.

Cả hai ý kiến không chỉ góp phần làm rõ hơn đặc trưng của thơ ca về phương diện nội dung và hình thức mà còn như một kim chỉ nam định hướng cho nhà thơ hướng đến giá trị đích thực của thơ ca, anh phải vừa có tâm, có tài, lao động miệt mài trên cánh đồng chữ nghĩa, chắt lọc tinh túy của cuộc sống, có bản lĩnh dám bộc lộ cảm xúc, tâm trạng của bản thân. Ngoài ra, Cả hai ý kiến giúp bạn đọc hiểu thêm, nhận thức được về tầm quan trọng của thơ ca và sự hòa hợp về nội dung và hình thức. Qua đó hiểu sâu hơn, tìm ra được ý nghãi trọn ven mà tác phẩm gửi gắm.

Cả hai nhận định “Thơ là rượu của thế gian” và “Thơ là nữ hoàng nghệ thuật” khi bàn về đặc tính của thơ đều là những quan điểm đúng đắn, làm rõ thêm về sự hòa hợp của nội dung, hình thức trong thơ. Thơ là thứ men rượu làm say người đọc bằng tình cảm, tư tưởng của thi nhân nhưng để có hương thơm đậm đà, quyến rũ ấy cần một bà hoàng của nghệ thuật ngôn từ.