“Đọc là cách nối dài sự hiện hữu” (Huỳnh Như Phương). Quả vậy, đọc không chỉ là quá trình tiếp nhận thông tin mà còn là hành trình khám phá bản thân, trở thành một cuộc đối thoại giữa con người với thời gian, ký ức và tư tưởng nhân loại. Trong hành trình ấy, thơ ca – thể loại nghệ thuật giàu cảm xúc đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giúp ta kết nối sâu sắc hơn với chính mình và thế giới xung quanh. Chính vì vậy, như Nguyễn Đức Tùng đã khẳng định trong tác phẩm “Thơ cần thiết cho ai”: “Đọc thơ là hành vi thân mật. Lắng nghe nhạc điệu của nhận thức, của lòng mình, là hành động trung tâm của việc đọc thơ.” Bước vào khám phá “Bài ca cho những người hi sinh” của Lê Viết Hòa ta càng hiểu rõ hơn về điều đó.
Đọc thơ không chỉ là việc tiếp nhận thông tin mà còn là sự kết nối sâu sắc giữa người đọc và tác phẩm – một “hành vi thân mật” đầy cảm xúc. Khi đọc thơ, bạn đọc có thể lắng nghe được lời thơ đồng thời cũng được dịp khám phá những cảm xúc sâu kín nhất trong lòng mình. Nếu chỉ dừng lại ở việc lướt qua những con chữ thì đó chưa phải là đọc, đọc thơ còn là “lắng nghe nhạc điệu của nhận thức, của lòng mình” – cảm thụ nhạc điệu, nhịp điệu, hình ảnh trong thơ và đánh thức được những suy nghĩ, cảm xúc, ký ức riêng trong mỗi người. Những điều ấy chính là “hành động trung tâm của việc đọc thơ” – đọc thơ còn là quá trình suy tư, phản biện, đồng sáng tạo giữa người đọc và tác giả, thơ chỉ thật sự có ý nghĩa khi con người cảm nhận và rung động trước nó. Như vậy, Nguyễn Đức Tùng đã đề cập đến tầm quan trọng của việc đọc thơ: Đọc thơ giúp mỗi người hiểu người, hiểu đời và hiểu cả chính mình.
Nếu đời người chỉ có một lần để sống thì đọc thơ giúp ta sống thêm nhiều cuộc đời, đi qua những miền đất ta chưa từng đặt chân đến và bước vào thế giới mà thực tại không thể chạm tới. Khác với văn xuôi hay truyện kể, thơ thường là tiếng nói ngắn gọn nhưng lắng sâu, là kết tinh của cảm xúc và tư tưởng trong hình hài giàu nhạc tính. Khi biết đắm chìm vào từng câu thơ, người đọc không chỉ tiếp nhận tri thức mà còn mở rộng chính mình, khiến sự tồn tại của bản thân không còn bó hẹp trong một khoảng không gian hữu hạn. Nếu con người sinh ra bị giới hạn về trải nghiệm thì sách vở chính là cầu nối để ta bước qua những biên giới ấy, kéo dài sự hiện hữu của chính mình không chỉ trong thời gian mà cả trong tư tưởng và cảm xúc. Một bài thơ không chỉ là những câu chữ đơn thuần mà đó còn là tiếng vọng của quá khứ, là sự nối dài của tâm hồn tác giả qua thời gian. Vì vậy, đọc là cách để ta đối thoại với những tư tưởng đã tồn tại hàng thế kỷ, để lắng nghe tiếng nói từ những nền văn minh xa xôi. Mỗi bài thơ là một tấm gương cảm xúc, phản chiếu những điều tưởng chừng như rất riêng tư của tác giả nhưng lại đánh thức những cộng hưởng trong tâm hồn người đọc. Mỗi lần đọc thơ là một lần ta được đối thoại với chính mình, là một lần lắng nghe những tâm tư, chất chứa trong lòng, là một lần trưởng thành hơn trong cách nghĩ và cách sống.
Trong dòng chảy thơ ca đương đại, Lê Viết Hòa (bút danh Lê Văn) sinh năm 1968 đã để lại ấn tượng đặc biệt trong lòng độc giả. Vốn là một thầy thuốc đông y nổi tiếng, ông đến với thơ bằng tất cả sự chân thành và lặng lẽ. Thơ với ông không phải để phô bày mà để giãi bày – một hình thức đối thoại nội tâm, một cách để lưu giữ cảm xúc và trải nghiệm sống. Thơ ông giàu chất suy tư, mang màu sắc trầm buồn và thường chất chứa những triết lý sâu xa về con người, cuộc đời. Trong mạch nguồn đó, “Bài ca cho những người hi sinh” là một thi phẩm tiêu biểu – một bài thơ tuy giản dị nhưng lại có khả năng lay động trái tim bạn đọc, nó giống như một khúc tưởng niệm dành cho những con người đã âm thầm ngã xuống vì Tổ quốc. Qua tác phẩm, mỗi người có thể cảm nhận được vẻ đẹp của sự hy sinh cao quý từ đó biết trân trọng, nâng niu và sống tốt hơn trong một cuộc đời hữu hạn.
Đọc thơ giống như một hành động thân mật bởi khi đọc thơ độc giả đắm chìm vào trong tác phẩm để lặng lẽ cảm nhận những điều thiêng liêng, cao quý mà thi phẩm mang đến. Mở đầu “Bài ca cho những người hy sinh” là một hình ảnh so sánh giàu sức gợi:
“Những Người hy sinh giống như tia chớp xanh
Phóng vút lên khoảng không khi mặt trời vừa lặn
Ta chỉ thấy một lần –
rồi vĩnh viễn họ đi vào lòng Tổ Quốc”
Cách ví von “tia chớp xanh” không chỉ gây ấn tượng thị giác mà còn tạo ra một không gian cảm xúc trầm lắng, trang nghiêm, nó là một thứ ánh sáng chói lóa, hiếm hoi xuất hiện và nếu có thì chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi rồi vụt tắt. Hình ảnh ấy giống như những con người đã sống và chiến đấu hết mình cho đất nước để rồi khi ngã xuống dù không để lại tên tuổi ồn ào nhưng họ đã ghi lại dấu ấn rực rỡ và “vĩnh viễn họ đi vào lòng Tổ Quốc”.
Sau khi khắc họa hình ảnh bi tráng của những người hy sinh thì bước đến khổ thơ thứ hai ta cảm nhận được một không gian thiêng liêng và gần gũi hơn:
“Sinh ra từ lòng Mẹ
Họ trở về trái tim – của Mẹ
Hồi sinh”
Từ “Mẹ” ở đây không chỉ mang nghĩa sinh học mà còn là hình ảnh biểu tượng cho Tổ quốc, cho quê hương đất nước, nơi mỗi người được sinh ra và rồi sẽ trở về. Câu thơ ‘Sinh ra từ lòng Mẹ” gợi cảm giác thân thương, ruột thịt, cho thấy người lính không phải những người xa lạ mà họ chính là máu thịt của đất nước, là yếu tố quan trọng tạo nên một tổ quốc hòa bình như ngày hôm nay. Khi họ ngã xuống cũng là lúc họ được “trở về trái tim – của Mẹ”, tức là trở về với quê hương, họ không biến mất mà hòa vào nguồn cội. Và lúc đó, sự “hồi sinh” xuất hiện, đó không phải là sự sống lại về thể xác mà là việc xuất hiện trong trái tim, trong ký ức của nhân dân, trong tình yêu thương và lòng biết ơn của Tổ quốc. Đọc thơ lúc này không còn là việc tiếp nhận thông tin đơn thuần mà còn là việc chúng ta lặng yên cúi đầu, là hành động tưởng niệm lặng lẽ với những người đã hy sinh vì tổ quốc.
Đọc thơ là hành vi thân mật bởi khi đó chúng ta hiểu được hết những phẩm chất cao quý, mọi tâm tư, tình cảm, mong ước của nhân vật trữ tình. Những người hy sinh không chỉ là những cá nhân cụ thể mà họ còn là biểu tượng cho phẩm chất cao quý của người Việt Nam: sống vì lý tưởng chung:
“Những Người hy sinh thời nào cũng không đòi trả giá
Không tính toán thiệt hơn
Cái chết với họ nhẹ tựa lông hồng”
Với việc sử dụng điệp từ “không”, tác giả đã khẳng định những người lính họ sẵn sàng ra đi vì lý tưởng cao cả: bảo vệ Tổ quốc, đảm bảo sự yên bình cho nhân dân. Họ không vụ lợi, một lòng dâng hiến đến mức “cái chết” – vốn là điều con người thường sợ hãi, họ chỉ coi “nhẹ tựa lông hồng”. Không chỉ cống hiến hết mình vì đất nước, họ còn luôn lo lắng, quan tâm tới những người thân yêu:
“Điều họ muốn chúng ta ai cũng biết
Tổ Quốc bình yên
Những người thân không phải đói nghèo
Không bị lãng quên”
Qua đây, trách nhiệm của bạn đọc được đánh thức, họ phải viết tiếp mong ước còn dang dở, phải sống thay cho những người đã ngủ quên trên chiến trường ngoài kia:
“Nhân dân, những người đang sống
Nhớ câu “Uống nước nhớ nguồn”
Những sự hy sinh không bao giờ vô nghĩa Trường tồn với thời gian”
Câu “Uống nước nhớ nguồn” là một câu tục ngữ quen thuộc trong văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tri ân, ghi nhớ nguồn cội và nhắc nhở rằng những gì chúng ta có ngày hôm nay đều có công sức của những người đi trước. Dù cuộc sống có xảy ra những biến thiên, trắc trở thì những sự hy sinh của họ vẫn sẽ luôn “trường tồn với thời gian” – luôn sống mãi trong lòng nhân dân, trong ký ức của Tổ quốc. Kết thúc bài thơ giống như những lời hát ru đầy ngọt ngào:
“Hãy ngủ yên nhé…những Người bất tử
Tổ Quốc là Mẹ
Và Mẹ là nhân dân
Mẹ bao dung nhưng Mẹ rất công bằng…”
Những người hy sinh tuy không còn hiện diện trên mặt đất nhưng họ luôn “bất tử” trong trái tim của chúng ta. “Hãy ngủ yên nhé” cùng dấu ba chấm đã tạo nên một lời tiễn đưa trang trọng, tạo nên một khoảng lặng – như một nén hương. Bốn câu thơ cuối đều nhắc tới “Mẹ” tạo nên sự thiêng liêng, giờ đây Mẹ đã trở thành biểu tượng của đất nước, của nhân dân, mọi sự hy sinh và cống hiến sẽ được Mẹ công nhận và tôn vinh. Bài thơ kết thúc bằng dấu chấm lửng đã gợi mở nhiều điều cho bạn đọc, để họ được tự suy ngẫm về trách nhiệm của mình.
Đọc thơ ta được dịp lắng nghe nhạc điệu của nhận thức, của lòng mình. “Bài ca cho những người hy sinh” đã tạo ra nhạc điệu đặc biệt để dẫn dắt người đọc vào hành trình nhận thức. Với việc sử dụng điệp ngữ “Những Người hy sinh” cùng cấu trúc song hành “không đòi trả giá”, “không tính toán thiệt hơn” đã tạo âm hưởng trang trọng, khiến độc giả không thể đọc một cách hời hợt mà phải dừng lại suy ngẫm. Nhịp thơ nhẹ nhàng, lúc nhanh lúc chậm đưa bạn dọc từ xúc động đến suy ngẫm, từ tiếc thương đến nhận thức phải sống một cách tử tế và xứng đáng. Hình ảnh người Mẹ được đưa vào xuyên suốt bài thơ tạo nên sự gần gũi, thân thương, Mẹ là nơi bắt đầu cũng chính là nơi ta trở về. Bài thơ đã trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại buộc người đọc phải tự vấn chính mình và sống với lòng biết ơn và trách nhiệm.
Đọc thơ không chỉ là tiếp nhận thông tin mà còn là quá trình ta đồng cảm, rung động, thấu hiểu. Qua nhịp điệu khi trầm lắng, khi da diết, “Bài ca cho những người hy sinh” giúp người đọc nghe được tiếng gọi của quá khứ và những giá trị tinh thần sâu sắc. Từ đây, mỗi người cần biết đọc thơ bằng cả trái tim, lắng nghe tiếng nói của chính mình trong từng vần thơ. Chỉ khi ấy, thơ mới thực sự chạm đến từng ngõ ngách trong tâm hồn người đọc và trở thành thứ không thể thiếu trong hành trình sống.
Thảo luận về bài viết này