Ngôi kể là một trong những yếu tố nghệ thuật quan trọng nhất trong tác phẩm tự sự, quyết định cách câu chuyện được nhìn nhận và cảm thụ. Mỗi lựa chọn về ngôi kể không chỉ định hình giọng điệu, mức độ chân thực, mà còn chi phối cách tác giả truyền tải tư tưởng và cảm xúc tới người đọc. Hiểu rõ ngôi kể sẽ giúp chúng ta khám phá sâu hơn thế giới nhân vật, cốt truyện và thông điệp mà nhà văn gửi gắm.
I. Khái niệm ngôi kể
Ngôi kể là vị trí và vai trò của người kể chuyện trong một tác phẩm tự sự, tức là vị trí “đứng” của người kể khi thuật lại các sự kiện, miêu tả nhân vật và bộc lộ tư tưởng, tình cảm. Việc xác định ngôi kể giúp người đọc biết ai là người kể câu chuyện, câu chuyện được kể từ góc nhìn nào, người kể có tham gia vào câu chuyện hay không, và người kể biết những gì.
Ngôi kể không chỉ là kỹ thuật trình bày nội dung, mà còn là yếu tố quan trọng quyết định cách tổ chức cốt truyện, độ sâu khai thác tâm lý nhân vật và mức độ bộc lộ tư tưởng, quan điểm nghệ thuật của tác giả.
II. Các loại ngôi kể và dấu hiệu nhận biết
1. Ngôi kể thứ nhất
– Người kể xưng “tôi”, “ta”, “mình”, “chúng tôi”.
– Người kể là một nhân vật trong câu chuyện, có thể là nhân vật chính hoặc nhân vật phụ.
– Chỉ thuật lại những gì trực tiếp chứng kiến, trải qua hoặc nghe kể lại từ những nhân vật khác.
– Giọng kể thường mang tính chủ quan, đậm màu sắc cá nhân, thể hiện rõ cảm xúc, suy nghĩ riêng của người kể.
– Ưu điểm: Tạo cảm giác gần gũi, chân thực, dễ đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật.
– Hạn chế: Góc nhìn bị giới hạn trong phạm vi hiểu biết của người kể, không bao quát được toàn bộ diễn biến.
Ví dụ:
+ Dế Mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài): Nhân vật Dế Mèn xưng “tôi” để kể lại những trải nghiệm và bài học trong hành trình phiêu lưu của mình.
+ Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng): Tác giả hóa thân thành “tôi” để kể về tuổi thơ cơ cực nhưng chan chứa tình mẫu tử.
2. Ngôi kể thứ ba
– Người kể không xưng “tôi”, mà gọi nhân vật bằng “nó”, “hắn”, “thị” hoặc tên riêng.
– Người kể không tham gia trực tiếp vào câu chuyện, chỉ đóng vai trò quan sát và thuật lại.
– Có ba dạng chính:
a. Ngôi thứ ba toàn tri
+ Người kể biết hết mọi việc: từ hành động, hoàn cảnh đến nội tâm của tất cả nhân vật.
+ Có thể xen vào bình luận, đánh giá, bày tỏ cảm xúc, qua đó bộc lộ rõ tư tưởng tác giả.
+ Thường dùng trong tác phẩm có cốt truyện phức tạp, nhiều tuyến nhân vật.
Ví dụ:
Truyện Kiều (Nguyễn Du): Người kể không chỉ thuật lại diễn biến mà còn bộc lộ niềm thương cảm sâu sắc với số phận Thúy Kiều.
Lão Hạc (Nam Cao): Người kể biết rõ hoàn cảnh, tâm trạng, cả những dằn vặt nội tâm của Lão Hạc.
b. Ngôi thứ ba hạn tri
+ Người kể chỉ biết những gì một nhân vật nhất định biết hoặc chứng kiến.
+ Không thâm nhập vào nội tâm các nhân vật khác ngoài điểm nhìn đã chọn.
+ Giữ giọng điệu tương đối khách quan.
Ví dụ:
Vợ nhặt (Kim Lân): Câu chuyện chủ yếu được nhìn qua cảm nhận và suy nghĩ của nhân vật Tràng.
Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu): Truyện được thuật lại qua điểm nhìn của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng.
c. Ngôi thứ ba giấu mình
+ Người kể ẩn mình sau lời kể, không hiện diện rõ rệt.
+ Không trực tiếp bộc lộ cảm xúc, nhưng vẫn khéo léo lồng vào thái độ, quan điểm thông qua cách miêu tả, lựa chọn chi tiết.
+ Giúp người đọc chủ động suy ngẫm, khám phá ý nghĩa ẩn sâu.
Ví dụ:
Chí Phèo (Nam Cao): Dù kể ở ngôi thứ ba, giọng văn vẫn thấm đẫm sự xót thương, tố cáo xã hội bất công nhưng người kể không trực tiếp “lên tiếng”.
III. Cách xác định ngôi kể
1. Xem cách xưng hô:
– Xưng “tôi”, “ta” → Ngôi thứ nhất.
– Gọi nhân vật “nó”, “hắn”, “thị” hoặc tên riêng → Ngôi thứ ba.
2. Xác định vai trò:
– Tham gia vào sự việc → Ngôi thứ nhất.
– Không tham gia, chỉ quan sát → Ngôi thứ ba.
3. Mức độ hiểu biết:
– Biết hết mọi việc → Ngôi thứ ba toàn tri.
– Biết như một nhân vật → Ngôi thứ ba hạn tri.
– Kể khách quan, không hiện rõ → Ngôi thứ ba giấu mình.
IV. Vai trò của từng ngôi kể
Ngôi thứ nhất
– Ưu điểm: Gần gũi, chân thực, dễ tạo sự đồng cảm.
– Hạn chế: Góc nhìn hạn chế.
– Phù hợp: Truyện ngắn, hồi ký, tự truyện.
Ngôi thứ ba toàn tri
– Ưu điểm: Bao quát, thể hiện rõ tư tưởng tác giả.
– Hạn chế: Nếu lạm dụng, dễ mất tính khách quan.
– Phù hợp: Tiểu thuyết, sử thi, tác phẩm quy mô lớn.
Ngôi thứ ba hạn tri
– Ưu điểm: Tạo chiều sâu tâm lý qua một nhân vật.
– Hạn chế: Góc nhìn hẹp, cần thêm thủ pháp bổ trợ.
– Phù hợp: Văn học hiện đại, truyện ngắn tập trung tâm lý.
Ngôi thứ ba giấu mình
– Ưu điểm: Kín đáo, tinh tế, giàu sức gợi.
– Hạn chế: Người đọc cần chủ động suy luận để hiểu hết thông điệp.
– Phù hợp: Tác phẩm hiện thực, phê phán xã hội.
V. Ngôi kể và điểm nhìn
– Ngôi kể: Ai kể câu chuyện.
– Điểm nhìn: Vị trí hay góc độ từ đó câu chuyện được nhìn nhận và thuật lại.
Trong nhiều trường hợp, ngôi kể và điểm nhìn trùng nhau, nhưng đôi khi chúng tách biệt:
– Ngôi thứ nhất → Điểm nhìn thường gắn với người kể.
– Ngôi thứ ba → Điểm nhìn có thể thay đổi linh hoạt giữa các nhân vật hoặc theo dụng ý nghệ thuật.
VI. Lưu ý khi phân tích ngôi kể
– Không nhầm lẫn người kể chuyện với tác giả: Người kể là “vai diễn” trong tác phẩm, còn tác giả là người sáng tạo nên vai diễn ấy.
– Một tác phẩm có thể thay đổi ngôi kể để tạo hiệu ứng nghệ thuật (ví dụ: kết hợp hồi ức và kể hiện tại, dùng nhiều điểm nhìn).
– Ngôi kể ảnh hưởng trực tiếp đến cách xây dựng nhân vật, diễn tiến cốt truyện và thông điệp tác phẩm.
– Lựa chọn ngôi kể luôn là dụng ý có chủ đích của nhà văn, vì vậy khi phân tích cần xem xét mối liên hệ giữa ngôi kể và chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.
Thảo luận về bài viết này