I. Khái niệm
Kết cấu là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố cốt truyện, nhân vật, sự kiện, không gian và thời gian trong tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ thuật. Nó giống như “bộ khung xương” nâng đỡ, nhưng đồng thời còn bao hàm cả sự vận động, phát triển của câu chuyện, giúp tác phẩm có logic nội tại, tạo sự lôi cuốn và để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc. Nói cách khác, kết cấu chính là cách nhà văn lựa chọn để kể, để triển khai nội dung, từ đó làm sáng rõ tư tưởng, chủ đề mà tác phẩm hướng tới.
II. Các dạng kết cấu thường gặp trong tác phẩm tự sự
1. Kết cấu vòng tròn (đầu cuối tương ứng)
Đặc điểm: Hình ảnh, chi tiết hoặc sự kiện mang tính biểu tượng thường xuất hiện ở cả phần mở đầu và kết thúc, tạo nên sự đối xứng, khép kín cho câu chuyện. Dạng kết cấu này giúp nhấn mạnh một ý nghĩa chủ đạo, đồng thời tạo cảm giác trọn vẹn.
Ví dụ: Trong truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao, câu chuyện mở đầu và kết thúc đều xoay quanh số phận tăm tối của lão nông nghèo, qua đó khắc họa bi kịch chung của những người nông dân trong xã hội cũ.
2. Kết cấu trùng phức (truyện lồng trong truyện)
Đặc điểm: Một hoặc nhiều câu chuyện độc lập được lồng ghép vào mạch truyện chính. Người kể chuyện có thể rút lui để nhường lời cho nhân vật khác. Cách kết cấu này tạo sự đa tầng, đa thanh, vừa tăng sức hấp dẫn vừa giúp tác phẩm thể hiện nhiều góc nhìn.
Ví dụ: Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, nhiều câu chuyện nhỏ về các nhân vật như Từ Hải, Thúc Sinh, Hoạn Thư… được lồng vào mạch truyện chính của đời Kiều, khiến tác phẩm trở thành một bức tranh xã hội rộng lớn.
3. Kết cấu đồng hiện
Đặc điểm: Các sự kiện thuộc nhiều mốc thời gian khác nhau (quá khứ, hiện tại, thậm chí tương lai) được đan xen, xuất hiện đồng thời. Cách kể này phá vỡ tuyến tính thời gian truyền thống, giúp khai thác sâu hơn tâm trạng nhân vật hoặc ý nghĩa của sự kiện.
Ví dụ: Trong Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi, dòng hồi tưởng của Việt đã làm hiện lên song song cả hiện tại chiến đấu và quá khứ đau thương, anh hùng của gia đình.
4. Kết cấu tâm lí
Đặc điểm: Câu chuyện vận động chủ yếu theo dòng chảy nội tâm của nhân vật thay vì hành động bên ngoài. Nhờ đó, nhà văn khắc họa được những biến động tinh vi, phức tạp trong đời sống tinh thần con người.
Ví dụ: Tác phẩm Sống mòn của Nam Cao triển khai chủ yếu qua những giằng xé nội tâm, những suy nghĩ dằn vặt, mệt mỏi của Thứ, một trí thức nghèo.
5. Kết cấu đối lập
Đặc điểm: Các yếu tố trong tác phẩm (nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian…) được đặt trong thế đối lập, tương phản với nhau để làm bật chủ đề.
Ví dụ: Trong truyện cổ tích Thạch Sanh, sự đối lập giữa Thạch Sanh hiền lành, dũng cảm với Lý Thông gian xảo, độc ác góp phần khẳng định chiến thắng của cái thiện trước cái ác.
6. Kết cấu trùng điệp
Đặc điểm: Một chi tiết, hình ảnh hoặc sự kiện được lặp đi lặp lại nhiều lần trong tác phẩm, có tác dụng nhấn mạnh, khắc sâu ấn tượng và gợi sức ám ảnh cho người đọc.
Ví dụ: Trong Vợ nhặt của Kim Lân, điệp khúc tiếng trống thúc thuế và cảnh người đói lả lướt qua nhiều lần như một nỗi ám ảnh, làm nền cho câu chuyện tình huống “nhặt vợ” bi hài.
7. Kết cấu đảo ngược
Đặc điểm: Truyện không tuân theo trật tự thời gian thông thường mà bắt đầu từ kết quả, rồi quay ngược lại kể nguyên nhân hoặc mở đầu từ một đoạn giữa. Lối kể này thường tạo bất ngờ, kích thích sự tò mò và chú ý của người đọc.
Ví dụ: Chí Phèo của Nam Cao mở đầu bằng cảnh Chí Phèo “vừa đi vừa chửi”, rồi mới lần ngược trở lại để kể về cuộc đời đầy bi kịch của hắn.
8. Kết cấu tuyến tính
Đặc điểm: Sự việc được kể theo trật tự trước – sau, nguyên nhân – kết quả rõ ràng. Đây là kiểu kết cấu truyền thống, dễ theo dõi, thường thấy trong văn học dân gian hoặc các truyện kể mang tính giáo huấn.
Ví dụ: Trong truyện cổ tích Sọ Dừa, các sự kiện nối tiếp theo trình tự thời gian, từ khi Sọ Dừa ra đời, lớn lên, đi ở chăn bò cho phú ông, lấy vợ, thi đỗ trạng nguyên cho đến lúc sống hạnh phúc về sau.
Như vậy, mỗi kiểu kết cấu đều có ưu điểm riêng, phù hợp với mục đích sáng tác và tư tưởng nghệ thuật của nhà văn. Sự đa dạng trong cách tổ chức kết cấu không chỉ đem lại tính sáng tạo mà còn góp phần tạo chiều sâu tư tưởng và sức sống lâu bền cho tác phẩm tự sự.
Thảo luận về bài viết này