Biển cả nghìn năm không ngừng dào dạt sóng. Sóng biển có lúc êm đềm nhưng cũng có khi thét gào dữ dội. Tâm hồn con người cũng như biển vậy. Thi nhân xúc cảm trước cuộc đời mà viết nên trang. Con sóng lòng tràn bờ, tràn trên con chữ thành thơ. Đúng như Ra-bin-đra-nát Ta-go từng nói: Khi tình cảm tự tìm cho nó một hình thức để bộc lộ ra ngoài, chúng ta có thơ.
Ấy là quy luật cảm xúc, quy luật sáng tạo nghệ thuật muôn đời.
Thi sĩ Anh Uy-li-am Uốt từng nói: Thơ ca là sự bột phát của những tình cảm mãnh liệt. Thi nhân xúc cảm và khao khát được bộc bạch nỗi lòng, tỏ bày tâm sự. Khi đó, họ tìm đến thơ: khi tình cảm tự tìm cho nó một hình thức để bộc lộ ra ngoài, chúng ta có thơ. Tình cảm là tiếng lòng người thơ. Câu chuyện thơ là câu chuyện tâm hồn thi sĩ. Thể loại thơ là hình thức cần có để nhà thơ bộc lộ nỗi niềm.
Thơ ca là lĩnh vực của tình cảm. Câu trong cuộc. Đến với miền thơ là đi vào tiếng lòng, là tiếng nói của tình cảm, cảm người ta có nhu cầu bộc lộ nỗi niềm mình. Nhà thơ với trực giác nhiệm màu nói của Ta-go là tầm niệm của chính người thế giới tâm tình của thi nhân. Bởi thơ là xúc. Sống ở đời với bao buồn vui, con (Thạch Lam) của người nghệ sĩ lại càng tinh tế, nhạy cảm hơn trước đời. Tâm hồn họ tất cả tôi run rẩy tựa dây đàn căng tràn trước ngoại cảnh để gảy thành thanh âm của tiếng lòng mình. Thi sĩ lãng mạn Pháp La-mác-tin từng tâm sự: Thế nào là thứ Đó không chỉ là nghệ thuật, đó còn là sự giải thoát của lòng tôi. Mong cầu được bộc lộ, giải thoát tấc lòng khiến người thơ cầm bút. Thơ là thể loại trữ tình phù hợp với mọi cung bậc cảm xúc thi nhân. Bao buồn vui trong đời cảm rung thi sĩ, bao nỗi niềm chất chứa trong tâm can đến lúc mãnh liệt mà cất nên trang. Câu chữ sẽ tự tìm hình thức thích hợp để tuôn chảy tiếng lòng thi nhân.
Ngay từ lúc sinh ra trên đời, con người đã có tình cảm. Tiếng khóc chào đời là khát vọng được giao tiếp với đời. Mỗi người thơ đều có tấc lòng riêng của mình. Từ tình yêu lứa đôi đến tình cảm gia đình, từ sự rung động trước một bức tranh quê đến lòng đau trước thân phận con người đều đi vào trang thơ. Quên sao được tấm lòng mong nhớ thiết tha trong ca dao:
Chờ em đã tám hôm nay
Hôm qua là chín, hôm nay là mười.
Chờ nhau, nhớ nhau nên câu chữ cũng hoá bất thường. Thời gian tâm lí đã thay thế trật tự thời gian bình thường. Những số từ đong đếm tâm trạng trong câu chữ đã vật chất hoá tiếng lòng người đang yêu. Yêu nhau nên ước mong cũng lạ thường:
Ước gì sông rộng một gang,
Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi.
Cầu dải yếm hay tấm lòng em gửi trọn đến chàng? Vật dụng gần gũi và quá đỗi mỏng manh của người phụ nữ trở thành nhịp cầu chuyên chở tình yêu. Yêu nồng nàn nên mới có ước ao đẹp và duyện đến vậy!
Lòng đau trước thân phận người phụ nữ không ngừng ám ảnh ta bên cạnh ước mong ca dao ngọt ngào:
Tiếng gà văng vẳng gáy trên bom
Oán hận trông ra khắp mọi chòm
Mõ thảm không khua mà cũng cốc
Chuông chùa chẳng đánh cớ sao om.
Giọng thơ nghe chì chiết, xót xa! Xuân Hương làm thơ là để bộc lộ chính nỗi lòng mình. Tự tình là khát khao hạnh phúc hay đau đớn cho số kiếp dàn bà ? Nghe như nước mắt và cả tiếng cười người thơ đâu đây. Chua xót nhưng mạnh mẽ nên từ ngữ cũng không yên. Câu chữ cứ động cựa quẫy đạp, kêu đòi hạnh phúc và cũng như là vật vã cùng nỗi niềm xa xót của người thơ.
Tình cảm tự tìm cho nó hình thức để bộc lộ. Chế Lan Viên – nhà thơ của những triết lí, triết luận cũng xôn xao tiếng lòng khi yêu:
Chỉ một ngày nữa thôi. Em sẽ
trở về. Nắng sớm cũng mong. Cây
cũng nhớ. Ngõ cũng chờ. Và bướm
cũng thêm màu trên cánh đang bay.
(Tập qua hàng)
Tình cảm đã hiển hiện nơi câu chữ. Tâm trạng mong chờ, đón đợi người yêu khiến tấc lòng không yên. Câu chữ cũng tuôn trào, dào dạt, cũng ngúc ngoắc, trúc trắc như chính tâm trạng thi nhân. Bồn chồn không yên nên mới có hình thức tập qua hàng độc đáo như thế!
Thi sĩ muôn đời dành nhiều bút lực cho tình yêu nhưng cũng không quên tình bạn:
Cô phàm viễn ảnh bích không tận
Duy kiến Trường Giang thiên tế lưu.
(Lí Bạch, Hoàng Hạc lâu tổng Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng)
Con thuyền đã khuất nẻo mà đôi mắt ngóng trông vẫn đau đáu theo cùng. Cô là bóng dáng lẻ loi của con thuyền chở người đi hay là nỗi niềm đơn chiếc thấm trong lòng kẻ ở?
Ý kiến của Ta-go chạm đến một trong những điểm đặc thù của sáng tạo nghệ thuật thơ ca. Tình cảm dâng trào, hiển hiện thành câu chữ, hình ảnh thơ. Bởi mỗi thi nhân luôn mang trong mình thái độ rất riêng với đời sống nên trang thơ của mỗi người có sắc thái riêng không trộn lẫn. Cảm xúc chi phối câu chữ, tạo ra hình thức thơ mới lạ và hình thức dù mới lạ đến đâu cũng chỉ có giá trị khi chứa đựng nội dung sâu sắc. Thơ là tình cảm, là tiếng lòng thổn thức của thi nhân hiển thị trong câu chữ và để có tiếng lòng thổn thức ấy người thơ phải sống trọn vẹn với đời. Chữ tài chỉ bừng nở khi chữ tâm với đời toả sáng.
Là lời tâm niệm đúng đắn và sâu sắc của chính người trong cuộc, ý kiến của Ta- go cho ta thêm một lần hiểu rõ: Thơ ca là tiếng lòng thi sĩ bắt nguồn từ chính mảnh đất cuộc đời và thăng hoa trên bầu trời nghệ thuật. Cuộc đời là mạch nguồn khởi đầu và cũng là đích đến của mỗi trang thơ.
Thảo luận về bài viết này