Giàn bầu trước ngõ
Tôi không thích khi cưỡi xe vào tận thềm nhà lại phải rạp mình dưới giàn bầu ấy. Chị và mẹ tôi lại ngại tóc rối. Cha tôi khó chịu khi phải dắt quan khách len lỏi bên mấy trái bầu để vào căn nhà sang trọng. Nhưng không ai dám chặt phá giàn bầu bởi nó của bà nội tôi. Bà trông nó từ hồi trong quê ra. Thoạt đầu, chị em chúng tôi thích lắm, chiều chiều lon ton xách thùng ra tưới. Chúng tôi tưới như tưới hoa. Nội cười- “Bay tưới như thằn lằn đái”. Rồi bà đổ nước soàn soạt, chúng tôi nghe theo, đổ nước soàn soạt. Dây bầu lớn. Trong cái nách mập mạp lú ra mấy trái con xanh xanh. Trái bằng đầu đũa, bằng ngón tay, cườm tay rồi to to mãi. Bữa canh đầu tiên cả nhà háo hức, nuốt tuồn tuột từng miếng bầu trong veo, ngọt lịm. Ba gật gật khen ngon, day sang trách mẹ “sao trước giờ không mua bầu mà nấu ăn bà ta?”
Một lần, hai lần rồi ba lần, chúng tôi ngán tận cổ. Mà, chết thật, nội tôi cứ trồng mãi, trồng mãi, giàn bầu ngày càng rộng ra choán hết khoảng sân kiểng của cha xanh rầm rì. Trái già đến vàng khô, không ai ăn, bà mang cho hàng xóm. Hàng xóm chúng tôi cũng giàu có, họ chê nhưng cũng nhận bởi họ nể cha tôi. Nhiều quá, sớm sớm, chiều chiều, nội mang ra ngõ, này cho chị xôi chè một quả: “ăn lấy thảo”, này cho bác xích lo trái bầu “về nấu cho sắp nhỏ”. Rồi bà lại trồng. Chị Lan nhăn nhó:
– Nội ơi, trồng chi nhiều vậy?
Bà nội cười, buồn buồn.
– Nội làm lặt vặt quen rồi. Trồng trọt để đỡ nhớ quê.
Ôi cái quê của nội. Cái quê heo hút muốn về phải đỉ mấy chặng xe, tàu. Cái quê mà mỗi lần về, vào cuối mùa mưa, đất bùn quến vào móng chân tôi, ém chặt thối đen. Cái quê đèn cầy, đèn cóc, đêm nhóc nhen kêu buồn nẫu ruột, mùa lũ, lơ phơ chỉ thấy mấy nóc nhà. Ba tôi nói “làm người đừng suy nghĩ hẹp hòi, đừng tưởng nơi mình sinh ra, nơi có mồ mả ông cha là quê hương, khắp đất nước này chỗ nào cũng là quê cả”. Cha tôi nói đúng và ông rước bà nội lên thành phố. Trước, ông chủ tịch đến nhà chơi, uống bia khà khà rồi nhắc: “- Lâu quá không gặp má, hôm nào chú mầy rước má lên, tội nghiệp bà già…” Cha bưng bát hương ông đi trước, bà nội lúi húi bưng bát hương chú Út theo sau. Ở nhà tôi, công việc nhàn đến mức bà thơ thẩn vào rồi lại thơ thẩn ra. Nhà cao cửa rộng, khéo đi, cả ngày chẳng ai gặp mặt ai. Chị tôi đi học cả ngày, mẹ tôi đến sở. Bà ra cửa trước, tôi vào cửa sau, bà lên lầu, cha đi xuống, gặp nhau ở lối ngõ cầu thang, nội ngó cha, nhắc “Lúc này bay bận rộn, đến không không ăn cơm ở nhà, khéo ngã bệnh nghen con”. Cha cười “má khỏi lo”. Rồi mỗi người mỗi ngả. Bà năng xuống bếp, quấn quít ở đấy. Chị bếp khoe:
– Bác ơi, con làm bánh tổ nè, bác cháu mình cùng ăn nghen.
Bà tôi gật gù khen ngon. Tôi tò mò nhón lấy một miếng ăn thử, nó ngòn ngọt dai dai. Thứ bánh nhà quê này xem ra có khác với Sandwich, chocolate. Bà làm nhiều thứ bánh lắm, không kể hết được, nào là bánh ngọt, bánh ú….toàn là bánh nhà quê, mà hình như chỉ tôi ăn, ba mẹ, chị Lan đều tránh xa xa hỏi ” Bánh đó ăn ra làm sao? ” Tôi khoe “Sáng này nội làm bánh khọt ngọt ngon lắm.”Chị Lan tròn mắt” bánh gì tên ngộ vậy?
Ừ, ngộ, ngộ chứ. Nội mua về cái lò đất khói tù mù. Cha tôi chê. Nội mang ra ngoài hè để đỡ ám khói tường nhà. Bà bảo: “Làm bánh khọt thì phải đốt bằng lò đất, nó mới ngon”. Bà đốt lửa, mắt già tèm nhem nước mắt mùi khói thơm thơm, cay nồng. Mùa này nhiều trái bầu khô, nội hái vào móc ruột ra, lấy cái vỏ mằn mì gọt. Lâu lâu nội đưa lên nhìn, nheo nheo mắt. Tôi hỏi, nội gọt gì. Nội cười, đưa cho tôi mảnh vỏ dầy hình trái tim nỏ xíu.
– Mặt dây chuyền cho tụi nhỏ đeo.
Tôi không nén được xuỳ một tiếng.
– Thời này ai đeo mấy thứ này, nội làm chỉ mất công.
Trong đôi mắt đùng đục của bà, tôi thấy có một nỗi buồn sâu kín. Con chị bếp dưới quê lên, bà gói dúi vào tay nó mấy mảnh bầu. Con nhỏ hớn hở, vui thiệt là vui. Cũng niềm vui ấy, con bé bán vé số lỏn lẻn cười “Bà đẽo đẹp ghê ha”. Hôm sau tôi thấy nó xúng xính xỏ cọng chỉ vào, đeo tòn ten trước cổ lạ lắm. Hình như tôi ngắm vàng ròng, cẩm thạch quen rồi. Tôi xin, bà móm mém cười “Bà để dành cho bay cái đẹp nhất nè”.
Tôi gói trái tim xíu xíu kia bỏ vào ngăn tủ, chị Lan trông thấy giành “cho chị đi”. Tôi lắc đầu. Chị giận bảo “chị cóc cần, ở chợ bán hàng khối”. Nhưng rồi chị quay về nài nỉ tôi . Lần đầu tiền, tôi thấy món quà của nội dễ thường đến thế.
Giàn bầu vẫn trước ngõ. Cha tôi đã thôi khó chịu, hay bực dọc riết rồi chai đi, chẳng biết bực là gì nữa. Nhưng khách đến nhà, ai cũng khen “anh ba có giàn bầu đẹp thiệt”. Họ săm soi, từng mảng lá cuống hoa. Khách nước ngoài còn kề má bên trái bầu xanh lún phún lông tơ mà chụp hình kỷ niệm. Mấy anh chị sinh viên đạp xe ngang dừng lại nhìn đau dấu qua rào rồi kháo nhau “Nhớ nhà quá, tụi mày ơi”. Chiều chiều, tôi ra giàn bầu xanh rượi, mơ màng nghe con ong vò vẽ trên từng phiến lá, chớp mắt nhìn chim sâu lích rích chuyển cành, chuồn chuồn rồi bướm rồi hoa thi nhau nở chấp chới. Bà nội tôi yếu hơn trước, mùa mưa bắt đầu lướt sướt đi qua. Ông chủ tịch đến chơi nhà, ôm chầm lấy nội, lắc lắc “lúc này má khoẻ không?” Nội cười xoà mà nghe nghẹn nghẹn “khoẻ, má khỏe”. Cha tôi sai chị bếp mang rượu thịt ra ông chủ tịch khóa tay:
– Thôi, chú bảo chị ấy nấu canh bầu ăn.
Cha hẩng mặt. Chị bếp lúi húi gọt bầu, mùi nước canh xông vào mũi thơm lừng. Ông chủ tịch day qua bà nội khoe “lâu quá không ăn canh bầu rồi, má!” nội cười: “má nhớ bay thích nhất là ăn bầu nấu tép bạc”. Cha dôi dợm mình “để con đi mua tôm”. Ông chủ tịch ấn vai, bảo “thôi, chú cứ ngồì xuống, anh thèm lắm rồi, không chờ chú được đâu”. Hôm ấy cả nhà tôi ăn lại bát canh ngày xưa, nghe ngọt lìm lịm lưỡi. Chị bếp ngó nội, khoái chí cười đầy hàm ý. Hình như nội tôi vui.
Giàn bầu thưa hẳn đi. Cái giống lạ thật. Nắng bao lâu vẫn xanh tốt, mới mưa dầm lại héo dây. Tôi đập vỡ trái bầu khô, lấy hạt ra ươm. Mùa mưa dữ dội, nội tôi bệnh, bà bị chứng tai biến não. Nội lơ ngơ, đã cười đã khóc thì không sao dừng được, tay run rẩy cầm ca nước, bát cơm cũng khó. Trời đổ mưa, sấm giật ầm ầm, nội thều thào nhắc:
– Sắp nhỏ đừng hứng nước mưa đầu mùa, hổng tốt. Chà, mưa vầy ngập đồng rồi, ngâm giống gieo mạ đi thôi.
Bà nội lẩn thơ lẩn thẩn rồi, mà hình như bà chỉ nhớ về quá khứ. Nội hay ra ngoài hiên, chăm chăm nhìn giàn bầu đang run rẩy trong gió. Bà ngồi đấy lặng lẽ, thẫn thờ, như chờ một tiếng vạc sành, một tiếng ếch kêu. Tay bà lạnh ngắt, tôi chạy vào phòng lấy lọ dầu thoa, vẫn thấy mảnh bầu trái tim màu vàng trong ngăn kéo, cái màu vàng như của rạ, của lúa, như của mái nhà lá nhỏ lơ phơ dưới nắng chiều. Giàn bầu vẫn trước ngõ, có kẻ đi qua kêu lên, “tôi nhớ nhà”. Cha tôi bảo: “có thể bứt người ta ra khỏi quê hương nhưng không thể tách quê hương ra khỏi chúng trái tim con người.” Và cha tôi lại nói đúng.
– Nguyễn Ngọc Tư
Bài làm
Trong văn xuôi Việt Nam hiện đại, Nguyễn Ngọc Tư là người vẫn kiên nhẫn đi tìm những điều nhỏ bé đang bị lãng quên giữa đời sống ồn ào, vội vã. Tác phẩm của chị thường nhẹ như một hơi thở nhưng lại có sức ngân sâu vào tâm thức người đọc. “Giàn bầu trước ngõ” cũng vậy: không cao trào, không kịch tính, chỉ là những câu chuyện rất đỗi thường ngày xoay quanh giàn bầu của bà nội, nhưng ẩn chứa phía sau là cả một thế giới quê nhà mộc mạc, ấm nồng và cả những suy tư về nguồn cội, về sự cô đơn của người già giữa phố thị. Bằng giọng văn dung dị mà tinh tế, Nguyễn Ngọc Tư đã viết một thiên truyện thấm thía đến mức khiến người đọc không khỏi rưng rưng khi gấp trang sách lại.
Truyện được dệt nên từ hình ảnh giàn bầu – một chi tiết tưởng như nhỏ bé nhưng lại trở thành trục xoay của cả câu chuyện. Mở đầu truyện, giàn bầu hiện lên trong cái nhìn có phần khó chịu của từng thành viên trong gia đình: tôi thì vướng víu, chị và mẹ sợ tóc rối, cha thì ngại mỗi khi phải dẫn khách qua những trái bầu lủng lẳng. Nhưng mặc tất cả, không ai dám chặt bỏ, bởi đó là giàn bầu của bà nội, được bà nâng niu từ tận quê đem lên. Cách Nguyễn Ngọc Tư dẫn truyện thật tự nhiên: từ sự bực mình rất đời thường, ta dần hiểu rằng giàn bầu không chỉ là một giàn cây. Nó là vệt nắng quê, là mùi đất cũ, là mảnh ký ức mà bà mang theo để nguôi đi nỗi nhớ quê “heo hút muốn về phải đi mấy chặng xe, tàu”. Câu nói giản dị của bà “trồng trọt để đỡ nhớ quê” nghe qua tưởng nhẹ tênh, nhưng thực ra chứa cả một nỗi niềm sâu thẳm của người xa xứ.
Những mẩu chuyện bên giàn bầu như bát canh bầu ngọt lịm, những vỏ bầu khô mài thành mặt dây chuyền, những buổi chiều ong bướm trở về… được kể bằng giọng văn trong trẻo, tràn đầy hơi thở của miền quê miệt vườn. Ẩm thực quê hiện lên với tất cả hương vị nguyên sơ: bầu nấu tép bạc, bánh khọt, bánh ú, bánh tổ… Những món ăn ấy có thể bị người thành phố xem nhẹ, thậm chí tránh né, nhưng lại khiến người quê nhớ quay nhớ quắt. Mỗi chi tiết được kể ra đều như một “mảnh hương quê” len lỏi vào gian bếp, vào tiếng cười nói, vào nhịp sống gia đình. Đằng sau những câu văn tưởng như bình thản ấy là một nỗi buồn man mác về sự chông chênh giữa hai thế hệ: sự lúng túng của người già quê mùa trong căn nhà sang trọng, và sự hờ hững của lớp trẻ đã quen với đô thị mà vô tình quay lưng với những giá trị mộc mạc của quê nhà.
Ở tác phẩm này, Nguyễn Ngọc Tư còn khắc họa một hiện thực đáng suy ngẫm: sự cô đơn của người già trong cuộc sống hiện đại. Nhà cao, phòng rộng, ai cũng bận bịu, để rồi “cả ngày chẳng ai gặp mặt ai”. Bà nội lên thành phố nhưng như lạc vào một thế giới không dành cho mình. Một người đã sống cả đời trong nhịp sống thôn quê đầy gắn bó nay chỉ còn biết đi tới đi lui, “thơ thẩn vào rồi thơ thẩn ra”. Nỗi cô đơn ấy âm thầm mà thấm thía, đến mức chỉ một câu nói của bà “bay bận rộn, đến không ăn cơm ở nhà, khéo ngã bệnh nghen con” cũng đủ làm người đọc nhói lòng.
Và rồi đến đoạn cuối, khi bà nội dần lẫn lộn, trí nhớ chỉ còn neo vào những gì thuộc về quê hương, giàn bầu trước ngõ hiện lên như chứng nhân lặng lẽ của những ngày cuối đời. Hình ảnh “bà ngồi lặng lẽ, thẫn thờ như chờ một tiếng vạc sành, một tiếng ếch kêu” khiến cả câu chuyện như chìm trong một gam màu trầm buồn. Chi tiết “mảnh bầu trái tim màu vàng” mà người cháu giữ trong ngăn kéo là một chi tiết nghệ thuật chứa đầy biểu tượng. Màu vàng ấy là màu của lúa, của rạ khô, của mái nhà lá, màu của quê hương. Đó cũng là phần ký ức ấm áp và thiêng liêng nhất mà bà để lại cho đứa cháu, phần ký ức mà ngay cả những vinh hoa phố thị cũng không thể làm phai mờ.
Nếu hình ảnh giàn bầu là “hạt bụi vàng” của thiên truyện, thì câu nói của cha ở cuối tác phẩm là hạt bụi vàng của đời người: “Có thể bứt người ta ra khỏi quê hương, nhưng không thể tách quê hương ra khỏi trái tim con người.” Câu nói như một khép lại nhẹ nhàng mà sâu sắc: quê hương không chỉ nằm ở một vùng đất; nó nằm trong những gì thân thuộc nhất – hương canh bầu, tiếng ếch nhái, mảnh vỏ bầu khô và trong tình thương của một bà nội cả đời chỉ biết hy sinh và nhớ nhung.
Bằng lối viết giàu chất thơ, giàu chất đời, “Giàn bầu trước ngõ” không chỉ khiến người đọc thấy lại bóng dáng một người bà quê mùa, thấy lại những mùi vị thân thương của tuổi thơ, mà còn đánh thức trong mỗi chúng ta một câu hỏi: giữa thành phố sáng đèn và cuộc sống tiện nghi, ta đã quên đi bao nhiêu điều mộc mạc mà thiêng liêng thuộc về quê nhà? Truyện khép lại, nhưng dư vị thì còn đọng mãi như vị ngọt mát lịm của bát canh bầu chiều hè, như hơi ấm bàn tay bà, như giàn bầu vẫn xanh rủ bóng trước ngõ, nhắc ta nhớ về một miền quê không bao giờ mất.
Thảo luận về bài viết này