Nếu văn xuôi là dòng sông kể chuyện thì thơ ca là ngọn lửa thắp lên từ những rung động chân thành. Những vần thơ hay không chỉ truyền tải thông điệp, mà còn lan tỏa cảm xúc. Và “Sang thu” của Hữu Thỉnh là một trong những tiếng thơ như thế. Nhà phê bình Phương Lựu từng tâm niệm: “Thơ ca là tiếng hát của trái tim”. Đến với “Sang thu”, ta như được lắng nghe chính nhịp đập nồng nàn, bâng khuâng và sâu lắng của một trái tim thi sĩ đang hòa mình vào đất trời chớm thu. Bức tranh thiên nhiên trong bài thơ không chỉ là cảnh vật mà còn là tấm gương phản chiếu những cung bậc cảm xúc tinh tế nhất, những suy tư chiêm nghiệm sâu xa nhất của một hồn thơ yêu thiên nhiên, yêu cuộc đời và đã sống sâu sắc với thời gian.
“Tiếng hát của trái tim” trước hết là tiếng nói của cảm xúc, của những rung động chân thành xuất phát từ sâu thẳm tâm hồn con người. Thơ ca không đơn thuần là sự sắp xếp ngôn từ mà là nơi gửi gắm tâm tư, tình cảm, là sự thổ lộ của trái tim trước cuộc đời. Nhận định của Phương Lựu đã khẳng định bản chất cốt lõi của thơ: thơ sinh ra từ cảm xúc và hướng tới cảm xúc. Chính vì vậy, mỗi bài thơ chân chính đều mang trong mình hơi ấm của trái tim người nghệ sĩ, khiến người đọc không chỉ nhìn thấy mà còn cảm nhận, rung động.
“Tiếng hát của trái tim” trong “Sang thu” cất lên từ những rung động ngỡ ngàng, tươi rói như giọt sương mai. Hữu Thỉnh đã không mượn đến những hình ảnh ước lệ của thơ ca cổ điển như lá ngô đồng rụng, hay tiếng chuông chùa vọng lại. Ông đánh thức mùa thu bằng chính hương vị thân quen, mộc mạc của làng quê Việt Nam: hương ổi. Câu thơ mở đầu vang lên như một tiếng reo vui: “Bỗng nhận ra hương ổi”. Chữ “bỗng” thật tài tình! Nó diễn tả một phát hiện bất chợt, một giật mình thú vị của tâm hồn. Phải là một người thực sự gắn bó, thực sự tinh tế mới có thể nhận ra hương ổi trong làn gió se – thứ gió mang hơi lạnh đầu mùa, báo hiệu hạ đã đi xa và thu đang chạm ngõ. Và rồi hương ổi không chỉ thoảng qua nhẹ nhàng, nó “phả vào trong gió se”. Động từ “phả” gợi cái nồng nàn, đậm đặc, như chính tình yêu quê hương của nhà thơ đang lan tỏa, níu giữ lấy bước chân thời gian. Tiếp đến là làn sương: “Sương chùng chình qua ngõ”. Chỉ một nét nhân hóa tài hoa, làn sương vô tri bỗng trở nên có tâm trạng, cố ý chậm lại, lững lờ, vương vấn như lưu luyến những ngày hè rực rỡ. Tất cả những tín hiệu ấy hội tụ lại, đánh thức trong lòng nhà thơ một tiếng thơ vừa khẳng định, vừa mơ hồ: “Hình như thu đã về”. Hai chữ “hình như” thật đắt, nó giữ lại cái cảm giác bâng khuâng, chưa thật rõ ràng, vừa ngỡ ngàng vừa hạnh phúc của thời khắc giao mùa. Trái tim nhà thơ lúc này đang reo vui, xao xuyến như một tình nhân đợi chờ và chạm ngõ yêu thương.
Bước sang khổ thơ thứ hai, “tiếng hát của trái tim” Hữu Thỉnh lại vang lên những nốt nhạc xao xuyến, tinh tế đến lạ thường. Bức tranh thu được mở rộng ra không gian cao rộng hơn, với dòng sông, cánh chim, đám mây. Dòng sông mùa thu “được lúc dềnh dàng”. Chữ “được” như một sự ban tặng, một sự sung sướng của tạo vật. Con sông hồi hộp chảy suốt mùa hạ lũ, nay như thở phào nhẹ nhõm, thả mình trôi chầm chậm, lững lờ như đang ngắm mình trong tấm gương thu. Trái với sự chậm rãi ấy là cánh chim “bắt đầu vội vã” – những chú chim nhỏ tất bật bay về phương Nam, báo hiệu một mùa đông sắp đến. Cả hai hình ảnh đối lập mà bổ sung, tạo nên một bức tranh thiên nhiên vừa tĩnh tại, vừa vận động nhịp nhàng. Nhưng có lẽ, câu thơ đẹp nhất, tài hoa nhất của khổ thơ và có lẽ của cả bài thơ chính là: “Có đám mây mùa hạ / Vắt nửa mình sang thu”. Chưa bao giờ hình ảnh đám mây lại được miêu tả độc đáo đến thế. Một đám mây mỏng, trắng trong, như dải lụa mềm mại bắc ngang bầu trời. Và cái chữ “vắt nửa mình” thật thần tình! Đám mây như một cô gái e ấp, vừa muốn níu lại chút dư vị của mùa hạ, vừa tò mò, khát khao đón nhận hương sắc của mùa thu. Nó là hiện thân của thời khắc giao mùa, là ranh giới mong manh giữa cái nồng nàn đang lùi xa và cái se lạnh đang đến gần. Tất cả những hình ảnh ấy cho thấy một tâm hồn nghệ sĩ vô cùng nhạy cảm, một trái tim luôn rộng mở để yêu thương, để rung động trước những vẻ đẹp nhỏ bé, thoáng qua nhất của thiên nhiên.
Nhưng “Sang thu” không chỉ dừng lại ở những rung động bâng khuâng, xao xuyến. Điều làm nên giá trị bền vững cho bài thơ chính là những suy tư, chiêm nghiệm sâu lắng được cất lên từ trái tim đã từng trải của Hữu Thỉnh. Khổ thơ cuối vang lên một giọng điệu trầm lắng, chậm rãi hơn:
“Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.”
Nắng vẫn còn đó nhưng không còn rực lửa, mưa vẫn đôi khi nhưng đã thưa thớt, sấm còn vang lên nhưng chẳng còn làm người ta giật mình nữa. Đó là những biến chuyển vi tế nhất của đất trời lúc cuối thu. Nhưng đằng sau những dòng thơ tả cảnh ấy là một triết lý sâu xa về con người. “Sấm” không chỉ là hiện tượng tự nhiên, nó còn là ẩn dụ cho những vang động bất thường, những giông tố, thử thách, những biến cố bất ngờ của cuộc đời. “Hàng cây đứng tuổi” – hình ảnh thật đẹp để nói về những con người đã đi qua nửa chặng đường, đã từng trải, đã chín chắn và vững vàng. Khi ấy, những tiếng sấm của cuộc đời không còn làm họ bất ngờ, hoảng hốt nữa. Họ đã học được cách bình tâm, đón nhận và vượt qua. Phải chăng đó chính là tâm thế của Hữu Thỉnh khi bước vào tuổi trung niên? Phải chăng đó cũng là niềm tin của nhà thơ vào thế hệ mình, vào đất nước sau những thăng trầm, giông bão lịch sử? Từ một bức tranh thiên nhiên nhỏ bé, Hữu Thỉnh đã mở ra một chân trời suy tưởng mênh mông về lẽ đời, về bản lĩnh con người trước thời gian. “Tiếng hát của trái tim” giờ đây không còn là những nốt cao trào cảm xúc nữa, mà là những cung bậc trầm hùng, sâu lắng của một tâm hồn đã sống, đã trải và đã chiêm nghiệm.
Để “tiếng hát của trái tim” ấy cất lên một cách trọn vẹn, Hữu Thỉnh đã sử dụng một hình thức nghệ thuật vô cùng độc đáo. Thể thơ năm chữ, với những câu thơ ngắn gọn, nhịp nhàng, lúc thì như tiếng lòng thầm thì , lúc lại như hơi thở khoan thai của đất trời. Hệ thống từ láy giàu sức gợi: “chùng chình”, “dềnh dàng”, “vội vã” – mỗi từ đều gợi hình, gợi cảm và gợi cả một trạng thái. Ngôn ngữ thơ trong sáng, giản dị nhưng tinh luyện đến từng chữ. Các biện pháp tu từ nhân hóa, ẩn dụ được sử dụng nhuần nhuyễn, không hề khiên cưỡng, tạo nên những tầng ý nghĩa vừa cụ thể vừa hàm súc. Tất cả đã hòa quyện để làm nên một bản tình ca dịu ngọt, đằm thắm, vừa chân thực, vừa lãng mạn, vừa giàu chất suy tư.
Có thể khẳng định, nhận định của Phương Lựu là một chân lý nghệ thuật. “Sang thu” của Hữu Thỉnh chính là một “tiếng hát” đẹp đẽ, chân thành cất lên từ những rung động tinh tế, những xúc cảm bâng khuâng và những suy ngẫm sâu sắc của một trái tim thi sĩ. Bức tranh thiên nhiên trong bài thơ không chỉ đẹp bởi hương ổi, gió se, sông dềnh dàng, mây vắt nửa mình… mà còn đẹp bởi tâm hồn con người ẩn sau đó. Và chính cái đẹp của tâm hồn ấy mới làm cho thơ ca có sức sống mãnh liệt trong lòng độc giả.
Bài học từ “tiếng hát của trái tim” cũng thật đẹp. Với người nghệ sĩ, hãy luôn đi sâu vào đời sống, để trái tim mình thực sự rung động trước những điều nhỏ bé, bình dị nhất. Chỉ có sự chân thành mới tạo nên những tác phẩm chân chính, có giá trị lâu bền. Với người tiếp nhận, hãy mở rộng lòng mình để đồng cảm với tiếng lòng của người nghệ sĩ. Bởi khi ta biết lắng nghe “tiếng hát của trái tim” từ thơ ca, ta cũng đang làm giàu thêm cho đời sống tình cảm của chính mình. “Sang thu” mãi mãi là một bản tình ca đẹp, một mùa thu của lòng người, một lời nhắn nhủ dịu dàng: hãy sống chậm lại, cảm nhận tinh tế và suy tư sâu sắc hơn trước những biến chuyển của thời gian, của cuộc đời.
Thảo luận về bài viết này