Nhà văn Nga Lép Tôn-xtôi đã từng nói rằng nghệ thuật là tấm gương phản chiếu cuộc sống. Quả thực, văn chương chân chính luôn bắt rễ sâu vào mảnh đất đời thường, nhưng điều làm nên giá trị trường cửu của một tác phẩm lại chính là dấu ấn không thể trộn lẫn của người nghệ sĩ – những tâm hồn luôn khát khao kiếm tìm và trao gửi cái đẹp. Bởi lẽ, như có ý kiến từng khẳng định: “Cái đẹp của nghệ thuật bắt nguồn từ đời sống nhưng quan trọng và trực tiếp hơn cả là cái đẹp trong chính người nghệ sĩ”. Đó là một nhận định vừa sâu sắc vừa thấm thía, mời gọi chúng ta trở về với những trang văn đã làm rung động trái tim mình để chiêm nghiệm về mối quan hệ kỳ diệu giữa cuộc đời và nghệ thuật, giữa chất liệu phù sa bình dị và bàn tay nhào nặn của người nghệ sĩ tài hoa.
Đời sống luôn hiện diện như một nguồn mạch dạt dào nuôi dưỡng nghệ thuật. Không có những gì đang tồn tại, đang diễn ra xung quanh con người, nghệ thuật sẽ trở nên khô cạn, thiếu sức sống. Những buồn vui, mất mát, hi vọng; những cảnh sắc thiên nhiên bình dị mà nên thơ; những con người lặng lẽ mà cao cả… tất cả đều trở thành chất liệu để nghệ sĩ chắt lọc và gửi gắm vào tác phẩm. Văn học, vì thế, mang dáng dấp của cuộc đời, là tiếng nói từ chính đời sống được nâng lên thành hình tượng nghệ thuật.
Trang văn của Nguyễn Thành Long trong “Lặng lẽ Sa Pa” mở ra trước mắt người đọc một không gian núi rừng yên ả, nơi có những con người âm thầm cống hiến. Còn “Đồng chí” của Chính Hữu lại tái hiện chân thực hiện thực kháng chiến gian khổ, nơi tình người nảy nở từ những thiếu thốn, khắc nghiệt. Đó đều là những lát cắt của đời sống, được đưa vào nghệ thuật bằng sự quan sát tinh tế và rung cảm chân thành. Cuộc sống vì thế không chỉ là điểm tựa mà còn là khởi nguồn cho mọi sáng tạo.
Thế nhưng, nếu nghệ thuật chỉ dừng lại ở việc phản chiếu hiện thực, nó sẽ trở nên lạnh lẽo và vô hồn. Điều làm nên sự khác biệt của mỗi tác phẩm lại nằm ở chính người nghệ sĩ – nơi cái đẹp được chưng cất từ tâm hồn và tài năng. Cùng một hiện thực, nhưng qua mỗi trái tim, nó lại mang một sắc thái riêng, một tiếng nói riêng, không thể trộn lẫn.
Cái đẹp trong người nghệ sĩ trước hết là vẻ đẹp của “tâm”. Đó là một trái tim biết rung động trước cuộc đời, biết yêu thương, biết đau cùng nỗi đau của con người, biết nâng niu những điều bình dị. Khi Bằng Việt viết về người bà trong “Bếp lửa”, đó không chỉ là hình ảnh của một người thân mà còn là biểu tượng của tình yêu thương, của sự hi sinh bền bỉ. Những câu thơ không chỉ kể lại kỉ niệm mà còn thấm đẫm lòng biết ơn, khiến người đọc như cảm nhận được hơi ấm lan tỏa từ quá khứ. Nếu thiếu đi tình cảm chân thành ấy, hình tượng người bà sẽ khó có thể sống lâu bền trong lòng người đọc.
Cũng từ một trái tim đầy nhân ái, Nguyễn Quang Sáng đã viết nên “Chiếc lược ngà” – một câu chuyện giản dị mà lay động sâu xa về tình cha con giữa chiến tranh. Không cần những lời lẽ cầu kì, chính sự chân thực và xúc động trong cách nhìn đã làm nên giá trị của tác phẩm. Rõ ràng, cái đẹp trong nghệ thuật không chỉ nằm ở những gì được miêu tả, mà còn ở cách người nghệ sĩ cảm nhận và gửi gắm tình cảm của mình vào đó.
Song hành với cái “tâm” là cái “tài” – yếu tố làm nên hình hài của cái đẹp nghệ thuật. Một tâm hồn giàu cảm xúc nhưng thiếu đi khả năng biểu đạt cũng khó có thể tạo nên tác phẩm có sức lan tỏa. Tài năng của người nghệ sĩ thể hiện qua cách lựa chọn chi tiết, xây dựng hình tượng, tổ chức ngôn từ và giọng điệu. Chính nhờ tài năng ấy mà hiện thực được nâng lên thành nghệ thuật, trở nên lung linh và giàu sức gợi.
Cùng viết về người lính, nhưng mỗi nhà thơ lại mang đến một sắc thái riêng. Chính Hữu chọn giọng thơ mộc mạc, cô đọng, làm nổi bật tình đồng chí thiêng liêng; còn Phạm Tiến Duật lại đem đến một tiếng nói trẻ trung, ngang tàng, giàu chất lính. Sự khác biệt ấy không nằm ở hiện thực mà ở cách nhìn, cách cảm và cách thể hiện của từng nghệ sĩ. Kim Lân cũng vậy, khi khắc họa nhân vật ông Hai trong “Làng”, ông không chỉ kể một câu chuyện mà còn đi sâu vào thế giới nội tâm với những biến chuyển tinh tế. Nhờ đó, nhân vật trở nên sống động, chân thực và giàu sức ám ảnh.
Có thể hình dung đời sống như một mạch nguồn vô tận, còn người nghệ sĩ là người chắt lọc, dẫn dắt dòng chảy ấy vào tác phẩm. Nếu dòng nước chỉ chảy qua mà không được bàn tay con người vun đắp, nó sẽ trôi đi vô định. Nghệ sĩ chính là người tạo hình, tạo sắc, tạo hồn cho cái đẹp, khiến nó trở nên có ý nghĩa và giá trị. Vì thế, cái đẹp trong nghệ thuật không phải là bản sao của đời sống, mà là đời sống đã được nhìn qua lăng kính tâm hồn và tài năng.
Ý kiến trên vì thế mang một ý nghĩa sâu sắc. Nó nhắc nhở rằng nghệ thuật không thể tách rời cuộc sống, nhưng càng không thể thiếu dấu ấn cá nhân của người sáng tạo. Một tác phẩm chỉ thực sự có sức sống khi nó vừa phản ánh chân thực hiện thực, vừa chứa đựng những rung động riêng biệt của người nghệ sĩ. Sự hòa quyện giữa cái “đời” và cái “tôi” đã làm nên giá trị đích thực của nghệ thuật.
Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đối với người nghệ sĩ: phải sống sâu sắc, chân thành với cuộc đời, đồng thời không ngừng rèn luyện tài năng. Chỉ khi trái tim biết yêu thương và khối óc biết sáng tạo cùng song hành, cái đẹp mới có thể nảy nở một cách trọn vẹn. Nghệ thuật khi ấy không chỉ là sự phản ánh mà còn là sự nâng đỡ, làm phong phú thêm đời sống tinh thần của con người.
Người tiếp nhận nghệ thuật cũng có thể tìm thấy cho mình một cách nhìn mới mẻ từ nhận định này. Khi đọc một tác phẩm, ta không chỉ bắt gặp hình ảnh của cuộc đời mà còn chạm đến thế giới nội tâm của người nghệ sĩ. Mỗi trang văn, mỗi câu thơ đều là một nhịp đập của trái tim, một dấu ấn của cá tính sáng tạo.
Cái đẹp trong nghệ thuật, suy cho cùng, là sự gặp gỡ giữa cuộc đời và tâm hồn. Đời sống mang đến chất liệu, còn người nghệ sĩ thổi vào đó linh hồn. Khi hai yếu tố ấy hòa quyện, nghệ thuật mới thực sự cất tiếng nói, chạm đến chiều sâu cảm xúc của con người và ở lại bền lâu trong ký ức. Chính nơi ấy, cái đẹp không chỉ được nhìn thấy mà còn được cảm nhận, được sống cùng và lan tỏa.
Thảo luận về bài viết này