Câu thơ ư, là cách truyền lửa qua muôn đời

“Thơ là tiếng hát của trái tim, là nơi dừng chân của tinh thần, do đó không đơn giản mà cũng không thần bí, thiêng liêng… Thơ ca chân chính phải là nguồn thức ăn tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn phát triển, nó không là thứ thuốc phiện êm ái, nhỏ nhen mà độc hại…”(Phong Lựu). Đường đời muôn nẻo, đường văn chương muôn lối, mỗi thi sĩ đều có hướng đi riêng, nghiêm túc trong hành trình sáng tạo nghệ thuật để tạc dựng lên những ánh thơ là “tiếng hát của trái tim”, là “nơi dừng chân của tinh thần”. Không chỉ vậy, nó còn tỏa ra một thứ ánh sáng mạnh mẽ, có khả năng “truyền lại cho muôn đời”, đó chính là lửa. Chế Lan Viên khẳng định: “ Câu thơ ư, là cách truyền lửa qua muôn đời”. Có chăng, với Bằng Việt, “Bếp lửa” chính là những điều đẹp đẽ như thế, hay tác phẩm “Nói với con” của Y Phương cũng được tỏa sáng và “truyền lửa qua muôn đời”?

Trong cuộc sống,có những điều ta khó nói nhất, ẩn kín trong tâm hồn và không dễ gì bộc bạch đều được thể hiện dễ dàng qua thơ. Bởi vậy, thơ là tiếng nói của tình cảm mãnh liệt và của trí tưởng tượng phong phú. Nhưng thơ cũng chính là cuộc sống, là hiện thân cho cuộc đấu tranh không ngừng của con người cho lẽ sống và chân lý của đời. Một mầm xanh thơ ca chỉ có thể vươn cao, đơm hoa kết trái khi rễ đâm sâu, bám chặt vào mảnh đất cuộc đời hút lấy tinh chất của đời vào thơ. “Lửa” là nhiệt, là ánh sáng, tượng trưng cho tinh thần, tình cảm sôi sục, mạnh mẽ. Người viết câu thơ như đốt lên ngọn đuốc để truyền lửa qua muôn đời, thắp lửa trong trái tim người đọc. Như vậy, câu thơ thể hiện suy ngẫm của tác giả về vai trò, sứ mệnh của người nghệ sĩ trong sáng tạo thơ ca và vai trò, chức năng của văn học nói chung, thơ ca nói riêng. Thiên chức cao đẹp của người nghệ sĩ trong sáng tạo với cuộc hành trình “truyền lửa qua muôn đời”, tạo sự kết nối trong quá trình tiếp nhận lĩnh hội văn bản: tác giả – tác phẩm – độc giả.

Cuộc sống là một đại dương ẩn chứa trăm ngàn những đợt sóng ngầm, nhưng nhìn sâu vào thơ ta tìm thấy cuộc sống trong một điểm sáng hội tụ. Một ngọn sóng mang sức nóng của tình người, chảy suốt chiều dài cuộc sống.“Thế giới chẻ làm đôi, vết nứt xuyên qua con tim nhà thơ”. Những nỗi đau cháy lửa, những khát vọng cháy lửa trong trái tim nhà thơ, qua những lời thơ mà đốt lên đến muôn đời sau những nỗi đau, khát vọng con người. Cái đẹp của đời hóa thân thành cái đẹp của thơ và biểu hiện là lý tưởng, là sự hy sinh, dâng hiến của con người trong cuộc đấu tranh vì hạnh phúc vì chân lý. Chính vì vậy, một tác phẩm chân chính, có giá trị đích thực sẽ là những ngọn lửa sáng tạo được đốt lên từ trái tim cháy bỏng của người nghệ sĩ, bùng lên thành ngọn đuốc để truyền lại cho muôn đời, tác động đến tư tưởng, tình cảm, đạo đức, lối sống của con người thông qua thế giới hình tượng nghệ thuật. Văn chương nói chung, thơ ca nói riêng không giáo dục một cách trực tiếp, tức thì mà giáo dục một cách lâu dài. Rõ ràng, tác động của thơ đối với người đọc bằng con đường tình cảm. Nhà thơ phải tạo được những cảm xúc mang tính nhân đạo, tính thẩm mỹ để khơi dậy trong tâm hồn người đọc những tình cảm tốt đẹp, hướng thiện, làm thanh lọc và bồi đắp tâm hồn người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn. Chất liệu để đốt lên ngọn lửa truyền qua muôn đời là thế giới hình tượng trong tác phẩm. Chất liệu ấy sẽ nhen nhóm những rung động đầu tiên với những thiện cảm, thích thú, yêu mến trong người đọc rồi ngấm dần và vun đắp thành những suy tư, chiêm nghiệm về sự sống, cuộc sống và con người, thấm sâu và trở thành máu thịt, thành nhân cách và lẽ sống của con người.

Những ngọn đuốc tắt, những tình cảm giả tạo không bắt nguồn từ trái tim thì không thể nào truyền lại muôn đời. Bởi lẽ đó, nói như Diệp Tiếp: “điều gì trái với lòng mình mà ép buộc thành thơ thì chỉ có thể lừa dối một người, một thời chứ không thể lừa dối muôn đời sau”. Những trang của tình cảm càng khô nỏ thì giây phút nào đó, ngọn lửa sáng tạo bừng lên thành ngọn đuốc để truyền lại cho muôn đời. Ngọn lửa ấy sẽ cháy mãi qua những trái tim đồng điệu, những trái tim tha thiết cảm thông. “Thơ là những điệu hồn đi tìm những tâm hồn đồng điệu” (Tố Hữu). Nhờ đó, ngọn đuốc thơ truyền đến muôn đời.

Ngọn lửa, từ bao đời nay luôn là biểu tượng thiêng liêng của sự sống, đem lại ánh sáng, sự ấm áp cho con người và vạn vật. Đi vào thơ kháng chiến, ngọn lửa trở thành biểu tượng của sức mạnh ý chí và nghị lực, là biểu tượng rực cháy của niềm tin và hy vọng chiến thắng,… Nhiều nhà thơ đã rất thành công khi lấy cảm hứng từ hình ảnh ánh đèn, ngọn lửa,… Tiêu biểu là Bằng Việt với “Bếp lửa”. Bằng Việt thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ. Bài thơ được ông sáng tác năm 1963 lúc 19 tuổi và đang đi du học ở Liên Xô.

Tình cảm và những kỉ niệm về bà được khơi gợi từ hình ảnh bếp lửa. Ở nơi đất khách quê người, bắt gặp hình ảnh bếp lửa, tác giả chợt nhớ về người bà:

“ Một bếp lửa chờn vờn sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm
Cháu thương bà biết mấy nắng mưa.”

Hình ảnh “chờn vờn” gợi lên những mảnh kí ức hiện về trong tác giả một cách chập chờn như khói bếp. Bếp lửa được thắp lên, nó hắt ánh sáng lên mọi vật và toả sáng tâm hồn đứa cháu thơ ngây. Bếp lửa được thắp lên đó cũng là bếp lửa của cuộc đời bà đã trải qua “ biết mấy nắng mưa”. Từ đó, hình ảnh người bà hiện lên. Dù đã cách xa nửa vòng trái đất nhưng dường như Bằng Việt vẫn cảm nhận được sự vỗ về, yêu thương, chăm chút từ đôi tay kiên nhẫn và khéo léo của bà. Trong cái khoảnh khắc ấy, trong lòng nhà thơ lại trào dâng một tình yêu thương bà vô hạn. Tình cảm bà cháu thiêng liêng ấy cứ như một dòng sông với con thuyền nhỏ chở đầy ắp những kỉ niệm mà suốt cuộc đời này chắc người cháu không bao giờ quên được? Chính “mùi khói” đã xua đi cái mùi tử khí trên khắp các ngõ ngách. Cũng chính cái mùi khói ấy đã quện lại và bám lấy tâm hồn đứa trẻ. Dù cho tháng năm có trôi qua, những kí ức ấy cũng sẽ để lại ít nhiều ấn tượng trong lòng đứa cháu để rồi khi nghĩ lại lại thấy “sống mũi còn cay”. Là mùi khói làm cay mắt người cháu hay chính là tấm lòng của người bà làm đứa cháu không cầm được nước mắt? Cháu cùng bà nhóm lửa”, nhóm lên ngọn lửa của sự sống và của tình yêu bà cháy bỏng, của một cậu bé hồn nhiên, trong trắng như một trang giấy. Chính hình ảnh bếp lửa quê hương, bếp lửa của tình bà cháu đó đã gợi nên một liên tưởng khác, một hồi ức khác trong tâm trí thi sĩ thuở nhỏ.

Hình ảnh ngọn lửa toả sáng trong câu thơ, nó có sức truyền cảm mạnh mẽ. Ngọn lửa của tình yêu thương, ngọn lửa của niềm tin, ngọn lửa ấm nồng như tình bà cháu, ngọn lửa đỏ hồng soi sáng cho con đường đứa cháu. Bà luôn nhắc cháu rằng: nơi nào có ngọn lửa, nơi đó có bà, bà sẽ luôn ở cạnh cháu. Nhóm lên bếp lửa ấy, người bà đã truyền cho đứa cháu một tình yêu thương những người ruột thịt và nhắc cháu rằng không bao giờ được quên đi những năm tháng nghĩa tình, những năm tháng khó khăn. Đứa cháu sẽ không bao giờ quên và chẳng thể nào quên được vì đó chính là nguồn cội, là nơi mà tuổi thơ của đứa cháu đã được nuôi dưỡng để lớn lên từ đó. “ Đọc xong bài thơ, nhắm mắt laị tưởng tượng, bạn sẽ hình dung thấy ngay hình ảnh bếp lửa hồng và dáng người bà lặng lẽ ngồi bên. Hình ảnh có tính sóng đôi này hiện lên thật sống động, rõ ràng như thể nét khắc, nét chạm vậy…”. Chính vì vậy, những câu thơ trong “bếp lửa” của Bằng Việt thực sự đã “truyền lửa” đến bạn đọc qua muôn đời, một ngọn lửa của tình yêu thương sâu sắc.

Nếu như “ngọn lửa” ở bài thơ Bếp lửa, Bằng Việt đã thể hiện được tình yêu sâu sắc và ý nghĩa về bà thì lời dặn của người cha cho đứa con gái của Y Phương trong Nói với con đã khắc họa được một “ngọn lửa” tiếp sức tinh thần, bài học vô cùng quý báu về cội nguồn sinh dưỡng:

“Con ơi tuy thô sơ da thịt
Lên đường
Không bao giờ nhỏ bé được
Nghe con.”

Ở đây hình ảnh “thô sơ da thịt” lại một lần nữa được nhắc đến, khẳng định sự kiên cường, bản lĩnh to lớn của người đồng mình, cũng là sự gan dạ tự tin của con bởi con cũng là một thành viên trong gia đình quê hương dân tộc Tày này: “ thô sơ” nhưng không hề “ nhỏ bé”, mộc mạc giản dị nhưng lại bền bỉ, mạnh mẽ trên bước đường đời phía trước của mình, không bao giờ chịu bỏ cuộc. Hai từ “nghe con“ ở cuối bài, như thể ngân vang mãi trong trái tim của người con và cả những trái tim của bạn đọc, nó dịu dàng, tha thiết và sâu lắng làm sao. Hai từ ấy như một sự đúc kết trọn vẹn cho những bài học đường đời — bài học về cội nguồn, về quê hương, phẩm chất đáng có mà cha đã dạy con. Nhắn gửi đến con và mong con, mong cả những người trẻ trong xã hội lúc bấy giờ – những người lãng quên quê hương, Tổ Quốc vì thấy đất nước đói nghèo mà tìm cách vượt biên, mong họ có thể thức tỉnh mà khắc sâu bài học mà Y Phương thầm gửi nhắn về họ.

Với thể thơ tự do, câu dài câu ngắn rất phù hợp với cuộc sống gập ghềnh của người dân vùng núi. Hình ảnh thơ mang đậm chất của núi rừng, sông suối. Kết hợp với mạch cảm xúc tự nhiên, nhẹ nhàng. Y Phương đã thành công khắc sâu trong tâm khảm bạn đọc về những bài học quý giá mà ông đã nhắn nhủ tới con, đồng thời cũng là gửi gắm tới bạn đọc về tình yêu quê hương, Tổ quốc và phẩm chất đáng quý của dân tộc.

Khép lại trang sách, những vần thơ dịu dàng của Y Phương vẫn dư âm mãi trong trái tim bạn đọc, những dư âm đấy là chính là sự “truyền lửa” muôn đời của người cha miền núi cho đứa con gái của mình, đồng thời cũng là sự “truyền lửa” của nhà thơ với độc giả, đặc biệt là lớp thanh niên Việt Nam trong thời kì xây dựng đất nước lúc bấy giờ là sự động viên, là một lời nhắc nhở về nơi “chôn nhau cắt rốn” của mỗi người, nơi chất chứa những tâm hồn Việt, phẩm chất Việt và con người Việt Nam. Và bản thân chúng ta – những con người tiếp nối bước chân của thế hệ cha ông, việc của chúng ta trước hết phải học tập thật giỏi để mai sau có thể dùng những kiến thức ấy mà xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, làm chủ nước nhà.

Qua hai tác phẩm trên đã cho ta thấy được những “ngọn lửa” sống được “truyền qua muôn đời”. “Ngọn lửa” của Bếp lửa đã truyền cho cháu những tình cảm ấm nóng, những nỗi nhớ và đong đầy những kỉ niệm ấu thơ cùng bà. “Ngọn lửa” trong Nói với con đã tiếp thêm sức mạnh lên đường cho con, đồng thời cũng là ngọn lửa bùng cháy khơi nguồn tình yêu và niềm tự hào về cội nguồn sinh dưỡng. Vậy thì thi sĩ ơi, mở lòng với cuộc đời để đón nhận ánh sáng chân – thiện – mỹ, sống thật, viết thật với mình để cho thơ thật là thơ! Khi ấy, “đời lập phương” sẽ làm cho “thơ bình phương” có thêm chiều sâu của sự sống, để cho thơ có thể “nâng tầm vóc lên cao hơn” và “nâng chúng ta cao bằng cuộc sống” (Xích Điểu). Ngọn đuốc muốn truyền đến muôn đời sau, trước hết phải cháy lên từ trái tim nóng bỏng của nhà thơ.

“Câu thơ ư, là cách truyền lửa muôn đời
Ai hơi đâu truyền đuốc tắt mà chơi”

Và cho dù thế gian có biến chuyển thế nào, thơ ca sẽ vẫn giữ mãi được ngọn lửa của khát vọng, lý tưởng, tình yêu cái đẹp, dẫn con người đi tìm hạnh phúc. Bao giờ con người còn biết yêu thương, khi ấy thơ ca còn sức sống mãnh liệt và con người còn làm thơ, đọc thơ như một cách tiếp lửa. Bao giờ thơ còn là “tiếng hát của trái tim” và là “nơi dừng chân của tinh thần”, khi ấy con người còn mải miết kiếm tìm trên muôn nẻo đường đời.