Nguyễn Ngọc Tư – người coi “nước mắt” là biểu tượng của nghề viết đã chia sẻ rất thực về hành trình sáng tạo của nhà văn: “Nhiều người bị/hoặc tự đóng đinh chính mình, nhưng Chúa thì chỉ một.” Nghệ thuật gặp gỡ với thiên chức của Đấng sáng tạo ở khả năng trở thành một tiểu hoá công làm nên thế giới nghệ thuật của riêng nó, nhưng khác biệt ở chỗ, nó không thể bị kìm kẹp trong vòng cương toả giới hạn nào đó. Bởi lẽ: “Nghệ thuật bản thân nó là sự lệch chuẩn. Sáng tạo nghệ thuật thực sự lại càng đòi hỏi sự lệch chuẩn” (Lê Ngọc Trà)
“Lệch chuẩn” là sự khác đi, vượt ra ngoài những chuẩn mực, khuôn khổ, nguyên tắc hay giá trị chung đã được xác lập và tồn tại từ trước. Trong nghệ thuật, “lệch chuẩn” đồng nghĩa với việc sáng tạo cái mới, cái riêng, khác biệt với lề quen thói cũ mực thước đã trở nên quen thuộc trong đời sống văn chương. Nghệ thuật bản thân nó là sự lệch chuẩn – mệnh đề khẳng định bản chất, cũng là phẩm chất tất yếu của nghệ thuật – vốn đề cao tính thẩm mỹ trong sự độc đáo. “Đòi hỏi sự lệch chuẩn”, văn học yêu cầu sự lệch chuẩn như một giá trị, một thước đo cho những sáng tác chân chính. Nhận định với hai lần khẳng định tăng tiến đã nhấn mạnh đề cao yếu tố không thể thiếu trong sáng tạo nghệ thuật: sự lệch chuẩn, đổi mới, cách tân vượt thoát khuôn thước chuẩn mực cũ để cất lên tiếng nói của riêng mình.
“Lệch chuẩn” trước hết để phá vỡ những lề quen thói cũ, vượt thoát những khuôn khổ kìm kẹp…
Không độc đáo thì không phải là văn chương. Nghệ thuật tới cùng là sự tôn thờ những giá trị độc đáo mang tính thẩm mĩ, thuộc cả phạm trù nội dung và nghệ thuật. Cùng xuất phát từ mảnh đất cuộc đời rộng lớn, nhưng văn học không có nhu cầu ghi chép trung thực dòng sự kiện vận động không ngừng của đời sống con người. Mặt khác hoàn thiện đầy đủ và chính xác cuốn nhật ký nhân loại dường như là điều không tưởng và bất khả thi với những người chép sử. Bởi đời thì đa phiến lưỡng diện, người thì thau vàng đan xen, có những vùng đất tâm hồn bị bỏ quên và những chấn thương mà đứng ngoài người ta không thể nhìn thấy. Văn học nằm ngoài những cái nhìn khách quan hiện thực bề mặt ấy, nó khát khao khám phá nhiều hơn, trọn vẹn hơn, sâu sắc hơn thế giới tâm hồn đầy vi diệu với những xúc cảm tế vi sâu thắm của trái tim con người. Văn chương không dừng lại ở lớp kim loại khô cứng, nó trở thành từ trường của kim loại, là hương là mật của hoa đời, là vị say của rượu và thứ trai ngọc qua chắt lọc đau đớn hoài thai nơi rốn bề. Bởi vậy, ngay tại đối tượng khám phá, nghệ thuật đã là một sự “lệch chuẩn”, một lối đi riêng không đồng nhất với khoa học khách quan.
Văn học thời kì nào, giai đoạn nào cũng hình thành những nguyên tắc thẩm mỹ, những chuẩn mực làm thước đo chung cho sáng tác của người nghệ sĩ. Không tồn tại trong môi trường chân không, nhà văn anh ảnh hưởng và tiếp thu chuẩn mực như một quy luật tất yếu. Những vấn đề của thể loại, của thi pháp, những góc nhìn và hệ quy chiếu tư tưởng đi vào máu thịt, tiềm thức, khiến anh trở thành con đẻ của thời đại ấy. Tuy nhiên, người nghệ sĩ bản lĩnh nào cũng ý thức ít nhiều về cái tôi cá nhân của mình, nhận thức thời cuộc với những bản chất không bị che giấu của nó, để nhận ra mình là ai, đóng vai trò gì trong đời sống đương thời. Có những nguyên tắc trở thành khuôn vàng thước ngọc, thành giá trị bất hủ cần được kế thừa và phát huy cao độ. Nhưng cũng có những chuẩn mực trở thành cũ mòn, như sợi cương kiềm toả đối vó nhà văn không thể phi nước đại mà tung hoành dọc ngang. Áp lực của cái cũ, cái khuôn khi ấy trở thành động lực thôi thúc nhà văn vượt thoát, hướng tới sự “lệch chuẩn”. Sự “lệch chuẩn” vốn sẵn tính mời gọi, nay có cơ hội càng biểu hiện phong phú và đa dạng. “Lệch chuẩn” về quan niệm sang hèn, Nguyễn Du đạp đổ lầu son gác tía của xã hội đẳng cấp phân ngôi thứ bậc thời đại mình, bắt đầu cuộc “thập tải phong trần” gắn bó với nhân dân, cuộc sống bình dị dân dã, cái khổ, cái nghèo rất trần thế đi vào thơ ca tự nhiên và giàu ám ảnh. “Lệch chuẩn” trong quan niệm cái tôi, Nguyễn Công Trứ không ngần ngại phô bày cái tôi “ngông” của một nhà nho tài tử rất mực tài hoa và ý thức cao độ về giá trị cá nhân của chính mình. “Lệch chuẩn” ngay trong khát vọng cống hiến và chế độ thực dân nửa phong kiến, cụ Tam nguyên Yên Đồ trở về vườn Bùi trong những ngậm ngùi xót xa, và câu thơ trăn hoài day dứt đến tận cuối đời làm người đọc không khỏi đồng cảm: “Đề vào mấy chữ trong bia/ Rằng: “Quan nhà Nguyễn cáo về đã lâu”. Những giáo lý cửa Khổng sân Trình nay không còn phù hợp với những số phận riêng, cá tính riêng. Nó đành chấp nhận những tiếng nói lệch chuẩn. Đứng ngoài tư tưởng Nho gia ấy, người nghệ sĩ tạo tiền đề cho những cuộc đổi mới khó lòng tưởng tượng!
Thơ Mới tưởng chừng như rất mới, rất lạ, rất lệch chuẩn, nhưng ngay trong cái riêng lại tồn tại mẫu số chung của tâm hồn người: nỗi buồn. “Mất bề rộng”, lớp thi sĩ đi tìm bề sâu, “nhưng càng đi sâu càng thấy lạnh”. Thân phận của một “vong quốc nổ” khiến các thi nhân ủ dột và bi quan trước thực tại, mòn mỏi với tương lai, số đông quay về tiếc thương quá khứ vàng son hay thoát li đi tìm một chốn thiên thai khác vỗ về cái tôi cá nhân của riêng mình. Người ta trở về với nhiều tâm trạng phức tạp. Huy Thông muốn tìm trong lịch sử một giấc mộng anh hùng Hạng Vũ, Kinh Kha. Chế Lan Viên quay về quá khứ để nhớ tiếc một dân tộc “điêu tàn”. Vũ Đình Liên khao khát hoài cổ mong tìm lại chút hồn xưa của dân tộc. Để rồi Xuân Diệu “lệch chuẩn” ngay trong cái khác lạ của Thơ mới đương thời so với thơ cổ điển đã cũ. Nhà thơ của những “thiết tha, rạo rực, băn khoăn” cũng có lúc không khỏi chán nản với “cuộc thế ao tù” mà trở về “chiêu hồn sương quá khứ”, nhưng cái giọng rất riêng làm nên “nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới” vẫn là khát vọng sống “vội vàng” rất đỗi nhân văn của thi nhân:
“Mau với chứ vội vàng lên với chứ
Em, em ơi, tình non đã già rồi,
Con chim hồng, trái tim nhỏ của tôi,
Mau với chứ! Thời gian không đứng đợi.”
“Giục giã” con người thay đổi lối sống tủn mủn, mòn mỏi vô nghĩa, tiếp sức mãnh liệt cho cuộc đời “Sống toàn tâm, toàn trí, sống toàn hồn”, để thâu nhận trọn vẹn cái no nê thanh sắc của thời tươi, để yêu và cảm giác nhiều hơn cho tuổi trẻ đang đương thì quá độ; nhà thơ mang tới một lẽ sống mới ý nghĩa và đầy nhân bản cho con người. Không chỉ lớp thanh niên mất phương hướng của quá khứ, mà chúng ta đây ngay trong những phút giây thực tại cũng nhận thức lại để sống một cuộc đời hiện sinh!
Như vậy, “lệch chuẩn” xuất hiện hiên ngang nơi bước chân “xăm xăm băng lối vườn khuya một mình” của cô Kiều năm xưa, “lệch chuẩn” hiện diện trong tư tưởng tiến bộ Tố Như gửi lời chàng Kim “Chữ trinh kia cũng có năm bảy đường” – tức những đối lập trực tiếp với giáo lý cương toả đầy kìm kẹp; không chỉ vậy, “lệch chuẩn” cũng nằm ở những quan niệm riêng ngay trong những cách tân đổi mới của văn học thời đại mình!
Nghệ thuật chọn “lệch chuẩn” để làm sắc nét bản ngã, khẳng định dấu ấn cá nhân trên văn đàn vốn rộng mở và tự do.
“Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho” (Nam Cao), bởi vậy người nghệ sĩ bao giờ cũng tìm tòi, đào sâu khám phá đời sống con người nhằm phát hiện những tầng mức mới của hiện thực, “khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có”. Tức là nhà văn hướng tới những giá trị “lệch chuẩn”, đi khỏi cái thông thường và khao khát một đôi mắt mới để chiêm ngưỡng đời sống chung bằng lăng kính riêng mình. Nghệ thuật vốn khắc nghiệt với những sáng tác quen thuộc về đề tài hay hình thức, lặp lại những điều khuôn sáo cũ mòn. “Không có lối đi chung nào cho hai nhà thơ”- khẳng định của Thanh Thảo cũng là lời gọi dẫn người viết gia nhập vào hành trình “khổ hạnh” của văn chương: sáng tạo nên lối đi của riêng mình. Bản ngã riêng ấy chỉ xuất hiện khi tư tưởng nhà văn đạt đến độ chín, ngòi bút sắc sảo và cá tính hơn trong nghệ thuật thể hiện. Thế giới gốc – nguyên mẫu vốn chỉ có một. Muốn nắm bắt “cái đẹp man mác vũ trụ”, anh không thể đứng nguyên một góc nhìn nhìn đời bằng con mắt phàm phu thông thường, trùng lặp người xưa. Cái khác thường xuất hiện trong hệ quy chiếu khác, tư duy khác và một tâm hồn cởi giải những định kiến về đời sống và con người. Cái khác cũng chỉ xuất hiện khi người ta chiến thắng nỗi sợ cá nhân và đủ can đảm đối lập với chuẩn mực trở thành tất yếu của đám đông đương thời. Một Hồ Xuân Hương đầy bản lĩnh với độc đáo có vậy mới xứng danh “thơ Quỷ”, trở thành “Bà chúa thơ Nôm”. Nếu thơ Xuân Hương cũng nhất mực tao nhã trang trọng như thơ Bà Huyện Thanh Quan, hay yểu điệu sướt mướt như lời Ngọc Hân công chúa “Ai tư vãn”, hoặc đi theo thơ Đoàn Thị Điểm với những ước lệ tượng trưng, thì chắc chắn không thể có thứ thơ như “rau vườn mới hái” làm lòng người nể phục. Một ông Tú như “cây sầu đông ngoài tươi mà trong rầu héo”, với những tiếng cười buốt sắc như thuỷ tinh vỡ, cào nát bộ mặt giả dối ô trọc của chế độ thực dân nửa phong kiến ngay trên mảnh đất Thành Nam đã phá vỡ cái chuẩn chung của thơ ca Trung Đại, để rồi “những lời trào lộng kiêu bạc” “lệch chuẩn” không giấu nổi cái “tủy cốt chung tình” của một tấm lòng nặng nợ với đời. Đi khỏi cái chuẩn chung, thi nhân khẳng định tiếng thơ riêng trên văn đàn, tiếng thơ như một lời chất vấn, một sự xác lập mạnh mẽ.
“Lệch chuẩn” còn thể hiện ở việc “vượt chuẩn”, lên kế hoạch cho một sự sinh tồn lâu dài của tác phẩm với con người. Vượt lên trên những chuẩn chung của các tác phẩm đương thời, lách sâu ngòi bút vào những vấn đề tinh vi hơn, nhân bản hơn trên lập trường của chủ nghĩa tình thương, Nam Cao với truyện ngắn “Chí Phèo” đã thành công kéo dài sự sống của mình trong đời sống tiếp nhận. Trong vòng vây chung của khuynh hướng hiện thực, Chí là biểu tượng của bi kịch lưu manh hoá khi con người bị đẩy vào đường cùng không lối thoát – bi kịch của cái đói, của mâu thuẫn giai cấp. Hơn thế, Chí Phèo với làng Vũ Đại cũng thể hiện mối quan hệ của nạn nhân với định kiến xã hội – bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người, mà hình như, trong đời sống ngày nay, không ít người trở thành tấm bia của những mũi tên định kiến, bị giết chết đời sống tinh thần với những khát vọng nhân bản. “Lương thiện” không còn là một giá trị tự thân mà con người có quyền tự do lựa chọn, nó trở thành một món hàng được đám đông kiểm duyệt và trao quyền. Liệu nỗi đau của Chí có dừng lại ở vấn đề nhân hình, nhân tính? Bi kịch đánh mất nhân dạng, tha hoá có phải đã là giới hạn của tác phẩm? Nếu Chí Phèo gặp gỡ với AQ của Lỗ Tấn trong hình hài một thằng nông dân trong cuộc tha hoá, nếu Chí Phèo cùng kết thúc với Samsa của Kafka trong kết thúc một cái chết sau những bi kịch, thì ở Chí Phèo ta cũng bắt gặp hành trình chuộc lại linh hồn, đi tìm bản thể sau những tội ác như thể Rakonicov trong “Tội ác và hình phạt”. Chí Phèo đay nghiến chính mình trong tiếng chửi “đứa chết cha chết mẹ nào đẻ ra thân hắn”, bất mãn với chính trạng thái con người mình trong cơn say rất tỉnh: chỉ khi tỉnh, người ta mới đau đớn và chất vấn sự tồn tại của mình như vậy! Văn học muôn đời ám ảnh người ta ở những cuộc truy tìm chính mình. Văn học Việt Nam với “Chí Phèo” của Nam Cao cũng có một nỗi đau hiện sinh, ám ảnh nhân sinh như thế, đánh dấu cuộc “vượt ngưỡng” để nâng tầm, sự “lệch chuẩn” để hướng tới cái chuẩn cao hơn của nghệ thuật: cái chuẩn mang tầm nhân loại! Nỗ lực trên hành trình kiến tạo “Một tác phẩm thật có giá trị, phải vượt lên bên trên tất cả các bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài người”, Nam Cao đã khẳng định vị thế riêng không thể trộn lẫn trên văn đàn dân tộc.
Những tác giả đi lệch chuẩn mực, vượt ra cái thông thường không chỉ đề độc tôn dấu triện riêng của mình, mà còn góp phần làm phong phú hơn đời sống văn chương. Có những tác phẩm viết về cái “lệch chuẩn” đặt vấn đề cho một cuộc nhận thức lại trong chính tiếp nhận của độc giả, mở rộng chiều kích tư duy và giới hạn của trái tim. Văn chương viết về những lệch chuẩn không phải để mỉa mai châm biếm rồi phó mặc cho đời. Vũ Trọng Phụng tái hiện sinh động mà nhức nhối cái đứt gãy giữa hai nền văn hóa Tây – Ta du nhập lai căng đầy nhố nhăng và phù phiếm đấy, trào phúng cái thế giới người kệch cỡm và dâm dục đấy, chỉ rõ cái chênh pha lệch lạc và xung đột mâu thuẫn gay gắt của xã hội “chó đều đến vô nghĩa lý” đấy; nhưng thực chất là nỗi niềm cay đắng xót xa và lời róng riết “đập bàn quát tháo” yêu cầu người ta phải thay máu, phải làm cái gì đó đi cho nhân tính con người! “Văn chương không phải là liều thuốc an thần ru con người ta vào giấc ngủ uể oải mà là sắt nung bỏng rát thức tỉnh con người” (Virginia Woolf). Nguyễn Duy viết “Đò lèn” để giải thiêng cho những giá trị mà con người tôn sùng và đề nặng lâu nay. Nỗi ân hận của người cháu không chỉ là hối tiếc người bà yêu thương, mà còn là cảnh tỉnh cho những con người thờ ơ bàng quan nếu không thay đổi sẽ phải chấp nhận “nấm cỏ” của thực tại. Nguyễn Huy Thiệp với bộ ba gây tranh cãi “Kiếm sắc”, “Vàng lửa”, “Phẩm tiết”, phải chăng cũng là một nỗ lực trên hành trình cởi trói ý nghĩa biểu tượng cho những huyền thoại dân gian, gợi ý một cách nhìn mới với các giá trị đã thành chuẩn mực? “Lệch chuẩn” trong phạm vi rộng hơn còn chạy đà cho cuộc cách tân, vận động của tiến trình văn học…
Văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX nếu không có những cây bút sẵn sàng đạp đổ thành trì phong kiến, tiếp thu văn hoá phương Tây để làm nên luồng gió mới trong cả tư duy lẫn nghệ thuật thơ tân kì mới mẻ, thì đã chẳng có “một thời đại trong thi ca” như Hoài Thanh ca ngợi. Cách mạng thắng lợi, nhiệm vụ chính trị của văn nghệ hoàn tất, chính lời kêu gọi “Hãy đọc lời ai điếu cho một nền văn nghệ minh hoạ” của người mở đường Nguyễn Minh Châu cũng trở thành lá cờ tiên phong cho sự vượt thoát quán tính sử thi của văn học kháng chiến. Các nhà văn quan tâm nhiều hơn tới đời sống thế sự, số phận cá nhân con người. Có vậy, văn học mới Đổi mới. Những cây bút lớn đồng thời cũng là biểu tượng của sự “lệch chuẩn”, sáng tạo độc đáo. Chẳng vậy mà với lý thuyết Tảng băng trôi, Hemingway trở thành “nhà tạo mẫu văn xuôi có ảnh hưởng nhất trong thế kỷ XX” (nhà viết tiểu sử Meyers), hay “Trăm năm cô đơn” – cuốn tiểu thuyết “biến hiện thực thành hoang đường mà không đánh mất tính chân thực” đưa tên tuổi Marquez gắn liền với chủ nghĩa hiện thực huyền ảo của nền văn học Mỹ La tinh! Vượt thoát, cách tân, vượt qua cái nhìn quyền uy của thời đại để hướng tới cái “lệch chuẩn” có giá trị thẩm mỹ chưa bao giờ là dễ dàng. Mặt khác, lặp lại người khác là tối kị, nhưng lặp lại chính mình lại càng khắc nghiệt và đau đớn. Không chỉ là khổ hạnh trước “pháp trường trắng”, công phu “nhặt lấy chữ của đời mà góp nên trang, nghệ thuật chân chính còn đòi hỏi bản lĩnh, dấn thân và đôi khi cả sự chấp nhận đời đen bạc của phận văn chương kia nữa! Chúng ta yêu cầu nghệ sĩ phải kiến tạo nên những “lệch chuẩn” có giá trị, tức không phải thứ “cố tình” đi ra ngoài dòng mạch chính làm nên cái lập dị mà là sự kế thừa, tiếp thu có chọn lọc để phát huy nội lực riêng góp tiếng nói vào đời sống chung. Vậy người đọc có cần “lệch chuẩn” không? Ta kêu gọi cái mới, nhưng chúng ta vốn chỉ thích những quen thuộc, nhọc nhằn trong công cuộc thay đổi trải nghiệm cá nhân, cảm quan thẩm mỹ, định kiến cầm tù. Những cách tân nếu muốn phát triển tận độ, tất cần sự đón nhận của công chúng có tầm tiếp nhận tương đương. Tác phẩm là một sinh thể, không thể loại trừ những bất trắc. Nhưng nếu tác phẩm chết yểu bởi sự ghẻ lạnh của độc giả thiếu hiểu biết thì thực đau lòng. Cần lắm những cuộc cách mạng trong chính chúng ta – độc giả – người tiếp sức cho sinh mệnh của văn chương!
Mọi sự lệch chuẩn đến cùng là để đưa con người vào những chuẩn mới rộng lớn và nhân bản hơn. Văn chương không đóng đinh con người, nhưng nếu không tỉnh táo, ta lại dễ đóng đinh chính mình. Làm thế nào để ta vượt lên những giới hạn, sống đời sống tự do và ý nghĩa hơn? Câu hỏi xin trao về mỗi người: sống là hành trình kiếm tìm những câu trả lời.
Thảo luận về bài viết này