Một bài phân tích thơ hay không nằm ở việc viết thật dài hay dùng thật nhiều từ ngữ hoa mỹ. Điều quan trọng là người viết phải biết khám phá vẻ đẹp ẩn sau từng câu thơ và truyền tải được cảm xúc của mình đến người đọc. Rất nhiều học sinh dù học thuộc nhiều kiến thức nhưng bài viết vẫn nhạt nhòa vì mắc phải những sai lầm dưới đây.
1. Chưa biết bóc tách giá trị của từ ngữ
Rất nhiều bạn chỉ dừng lại ở việc giải thích nghĩa của câu thơ mà chưa đi sâu vào từng từ ngữ nghệ thuật. Trong thơ, mỗi từ đều được nhà thơ lựa chọn rất kĩ. Có khi chỉ một động từ, một tính từ hay một từ láy cũng đủ làm thay đổi sắc thái cảm xúc của cả câu thơ.
Muốn bài viết có chiều sâu, hãy tập thói quen đọc chậm từng câu thơ và tự đặt câu hỏi:
+ Vì sao tác giả lại dùng từ này mà không dùng từ khác?
+ Từ ấy gợi ra hình ảnh gì?
+ Nó bộc lộ cảm xúc, tâm trạng hay tư tưởng nào?
+ Nếu thay bằng một từ đồng nghĩa thì hiệu quả nghệ thuật có còn không?
Giải pháp
+ Gạch chân những từ ngữ, hình ảnh đặc sắc.
+ Phân tích giá trị biểu cảm, biểu tượng của từ ngữ trong ngữ cảnh.
+ Liên hệ với cảm xúc của nhân vật trữ tình và chủ đề tác phẩm.
Áp dụng
Trong bài thơ “Tây Tiến”, Quang Dũng mở đầu bằng câu thơ:
“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!”
“Sông Mã” không chỉ là tên một dòng sông mà còn là chứng nhân của những năm tháng chiến đấu, là chiếc cầu nối đưa ký ức trở về. Hai chữ “xa rồi” không chỉ diễn tả khoảng cách không gian mà còn gợi sự cách trở của thời gian, khiến nỗi nhớ càng thêm da diết. Đặc biệt, từ láy “chơi vơi” trong câu thơ tiếp theo đã diễn tả một nỗi nhớ không có điểm tựa, mênh mang, tràn ngập tâm hồn người lính. Chính việc bóc tách từng từ ngữ đã giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu cảm xúc mà Quang Dũng gửi gắm.
2. Chưa biết đưa yếu tố hình ảnh vào lời phân tích
Một bài văn chỉ toàn giải thích sẽ rất khô. Người đọc không chỉ muốn biết câu thơ có ý nghĩa gì mà còn muốn nhìn thấy bức tranh và cảm nhận được không khí của bài thơ qua lời văn của bạn.
Muốn làm được điều đó, hãy học cách tái hiện hình ảnh bằng ngôn ngữ giàu sức gợi, sử dụng các phép liên tưởng, so sánh, ẩn dụ một cách hợp lí.
Giải pháp
+ Chọn những hình ảnh tiêu biểu nhất.
+ Luyện khả năng liên tưởng và tưởng tượng.
+ Học cách miêu tả từ những bài văn mẫu hay nhưng không sao chép.
Áp dụng
Những câu thơ:
“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!”
“Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi.”
không chỉ tái hiện khung cảnh núi rừng Tây Bắc mà còn mở ra một không gian đầy sương khói của hoài niệm. Dòng sông như một dải ký ức đang âm thầm chảy trong tâm tưởng người lính, còn núi rừng hiện lên vừa hùng vĩ vừa bí ẩn, như ôm trọn biết bao gian khổ và kỷ niệm. Hình ảnh “đoàn binh không mọc tóc” cũng vượt khỏi giá trị tả thực để trở thành biểu tượng cho ý chí kiên cường của những con người sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc. Qua nghệ thuật xây dựng hình ảnh giàu sức gợi, Quang Dũng đã biến hiện thực chiến tranh thành một bản anh hùng ca lãng mạn.
3. Chưa biết lồng ghép lí luận văn học
Nhiều bạn nghĩ rằng lí luận văn học chỉ dành cho học sinh giỏi. Thực tế, chỉ cần vận dụng một vài nhận định phù hợp thì bài viết sẽ trở nên sâu sắc và thuyết phục hơn rất nhiều.
Lí luận không phải để khoe kiến thức mà để làm sáng tỏ vấn đề đang phân tích.
Giải pháp
+ Đưa nhận định vào phần mở bài.
+ Lồng ghép trong các đoạn phân tích.
+ Dùng ở phần mở rộng hoặc đánh giá.
Áp dụng
Phân tích đoạn đầu bài thơ “Tây Tiến”, có thể liên hệ với ý kiến của Hoài Thanh: “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có.” Chính nhờ cảm hứng lãng mạn và bút pháp tài hoa, Quang Dũng đã khiến núi rừng Tây Bắc không còn là phông nền của chiến tranh mà trở thành không gian của nỗi nhớ, của vẻ đẹp bi tráng và tâm hồn người lính. Lời thơ vì thế không chỉ kể lại kỷ niệm mà còn đánh thức trong người đọc niềm xúc động và lòng biết ơn đối với một thế hệ anh hùng.
4. Chỉ phân tích nội dung mà quên phân tích nghệ thuật
Đây là lỗi rất phổ biến. Nhiều bài viết kể rất rõ nội dung câu thơ nhưng hoàn toàn không chỉ ra tác giả đã dùng nghệ thuật gì để tạo nên sức hấp dẫn ấy.
Trong khi đó, văn học là nghệ thuật của ngôn từ. Nội dung và nghệ thuật luôn gắn bó chặt chẽ với nhau. Phân tích thơ mà bỏ qua nghệ thuật thì bài viết mới chỉ đi được một nửa chặng đường.
Giải pháp
Sau mỗi ý nội dung, hãy trả lời thêm các câu hỏi:
+ Tác giả sử dụng biện pháp tu từ nào?
+ Thể thơ, nhịp thơ, giọng điệu có gì đặc sắc?
+ Cách dùng từ, gieo vần, ngắt nhịp tạo hiệu quả gì?
+ Nghệ thuật ấy góp phần thể hiện nội dung ra sao?
Áp dụng
Ở câu thơ:
“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm.”
Những từ láy “khúc khuỷu”, “thăm thẳm” cùng phép điệp từ “dốc” và nhịp thơ gập ghềnh đã tái hiện chân thực những con đường hành quân hiểm trở. Âm điệu câu thơ khiến người đọc như cảm nhận được từng bước chân nhọc nhằn của người lính. Chính nghệ thuật ngôn từ đã làm cho bức tranh thiên nhiên trở nên sống động và góp phần tôn lên vẻ đẹp kiên cường của đoàn quân Tây Tiến.
5. Phân tích rời rạc, thiếu sự kết nối giữa các ý
Một số bạn phân tích từng câu thơ một cách riêng lẻ, hết câu nào biết câu ấy mà không chỉ ra mối liên hệ giữa các hình ảnh, cảm xúc và mạch vận động của toàn đoạn thơ. Vì thế, bài viết giống như những mảnh ghép rời rạc, thiếu sự liền mạch.
Một bài phân tích hay phải giúp người đọc thấy được sự phát triển của cảm xúc, cách các hình ảnh nối tiếp nhau để làm nổi bật chủ đề và tư tưởng của tác phẩm.
Giải pháp
+ Xác định mạch cảm xúc của đoạn thơ trước khi viết.
+ Sử dụng các câu chuyển ý mềm mại để kết nối các luận điểm.
+ Thường xuyên khái quát sau mỗi ý phân tích để dẫn sang ý tiếp theo.
Áp dụng
Ở đoạn mở đầu “Tây Tiến”, nỗi nhớ được triển khai theo một mạch rất tự nhiên. Tiếng gọi “Tây Tiến ơi!” mở ra cảm xúc nhớ thương da diết. Tiếp đó, dòng hồi tưởng đưa người đọc trở về với núi rừng Tây Bắc, rồi từ thiên nhiên lại hướng đến những chặng đường hành quân đầy gian khổ của người lính. Các hình ảnh không xuất hiện ngẫu nhiên mà liên kết chặt chẽ với nhau, tạo nên dòng cảm xúc liền mạch từ nỗi nhớ đến niềm tự hào. Khi chỉ ra được mạch vận động ấy, bài phân tích sẽ có chiều sâu và sức thuyết phục hơn rất nhiều.
Thảo luận về bài viết này