Văn chương là nghệ thuật của ngôn từ, và thơ ca chính là nơi ngôn từ đạt đến độ tinh luyện cao nhất. Nếu văn xuôi có thể trải dài để miêu tả và giải thích, thì thơ lại chọn cách nén chặt cảm xúc, suy tư vào từng câu chữ ngắn gọn, súc tích. Chính vì thế, nhà nghiên cứu Chu Thị Hảo mới khẳng định: “Một bài thơ hay là lời ít mà ý không cùng.” Câu nói ấy không chỉ là sự đúc kết đặc trưng của thơ ca, mà còn là thước đo để phân biệt thơ hay với thơ thường. Và khi đọc Tình em của Hồ Ngọc Sơn, ta càng thấm thía rằng, chỉ cần những vần thơ ngũ ngôn giản dị thôi, thi nhân đã mở ra cả một thế giới xúc cảm sâu xa, để lại dư âm mãi không vơi trong lòng người đọc.
“Lời ít” trước hết là đặc trưng nổi bật của thơ. Câu chữ trong thơ không cho phép dài dòng, mà buộc phải cô đọng, chắt lọc đến mức tinh khiết. Mỗi chữ là một hạt ngọc, vừa có giá trị biểu đạt, vừa có sức gợi mở. Nhưng cái hay của thơ nằm ở chỗ: từ “ít” ấy, người đọc lại tìm thấy cái “không cùng”. Một bài thơ hay có thể chỉ vài dòng, nhưng gợi ra biết bao suy tư, bao lớp ý nghĩa chồng xếp lên nhau. Người đọc bước vào thế giới thơ không chỉ để lắng nghe lời của thi nhân, mà còn để tự cất tiếng nói của chính lòng mình.
Bài thơ Tình em của Hồ Ngọc Sơn là minh chứng rõ ràng cho điều đó. Với hình thức ngũ ngôn giản dị, tác giả đã viết nên những câu thơ ngắn gọn mà vang xa, mở ra cả một bản tình ca trong những năm tháng đất nước chìm trong khói lửa chiến tranh. Chỉ bốn câu thơ mở đầu thôi đã khiến ta lặng người:
Khi chiếc lá xa cành
Lá không còn màu xanh
Mà sao em xa anh
Đời vẫn xanh rời rợi
Hình ảnh chiếc lá lìa cành gợi ra quy luật tất yếu của tự nhiên: lìa xa cội nguồn là tàn úa, mất sức sống. Thế nhưng, tình yêu lại tạo nên một nghịch lý đẹp đẽ: “em xa anh” mà “đời vẫn xanh rời rợi”. Chính tình yêu đã làm nên sự sống, khiến cho xa cách không còn là tàn phai, mà trở thành nguồn lực để giữ cho cuộc đời mãi xanh tươi. Chỉ với vài câu ngắn ngủi, Hồ Ngọc Sơn đã mở ra một triết lý nhân sinh giản dị mà sâu xa: tình yêu vượt lên quy luật khắc nghiệt của thời gian và không gian, trở thành nguồn sống bất diệt cho con người.
Càng đọc, ta càng thấy thơ ông giàu nhạc điệu và hình ảnh biểu tượng. Điệp khúc “Anh đi xa…” vang lên ba lần, như nhịp chân người lính hành quân ngày càng xa, càng dài, càng gian khổ hơn:
Anh đi xa bao núi
Tình em như khe suối…
Anh đi xa càng xa
Tình em như cỏ hoa…
Anh đi xa xa mãi
Tình em là buồm căng…
Cấu trúc điệp ấy tạo nên âm hưởng ngân nga, thôi thúc, khiến người đọc cảm nhận được từng bước đi không dứt của người lính. Nhưng song hành với khoảng cách càng xa lại là sự hiện hữu ngày càng phong phú của tình em: khi thì là khe suối len lỏi khắp rừng núi, khi thì là cỏ hoa rải dọc nương đồi, khi thì hóa buồm căng vượt bão tố, khi thì thành lửa hồng sưởi ấm đêm đông. Đằng sau mỗi hình ảnh ngắn gọn là một thế giới biểu tượng bất tận: tình yêu luôn chảy trôi, lan tỏa, nâng đỡ, chở che, tiếp sức cho con người vượt qua gian khó.
Thơ dừng lại ở chữ, nhưng ý thì ngân mãi trong lòng người. Người đọc có thể cảm nhận Tình em như một khúc hát ngợi ca tình yêu đôi lứa trong xa cách. Nhưng cũng có thể thấy ở đó sức mạnh của hậu phương dành cho tiền tuyến, của người con gái thủy chung tiếp sức cho người lính ngoài chiến trận. Và vượt lên tất cả, ta nhận ra triết lý giản dị mà sâu sắc: tình yêu, khi gắn liền với niềm tin và lý tưởng, sẽ trở thành động lực sống, thành cội nguồn sức mạnh để con người đi xa hơn, bền vững hơn trên hành trình đầy bão giông.
Đọc đến câu kết: “Tình em là sông dài”, ta không khỏi lắng lại. Dòng sông là biểu tượng của sự miên man, bất tận, vừa cụ thể vừa khái quát, vừa gần gũi vừa vô cùng. Tình yêu ấy không ngừng chảy, không bao giờ vơi cạn, giống như chính sức sống của con người và dân tộc trong những năm tháng chiến tranh. Bài thơ khép lại, nhưng trong lòng ta, những tầng ý nghĩa vẫn còn ngân vang, còn gợi mở. Đó chính là biểu hiện rõ nhất của một bài thơ hay: ngắn gọn trong hình thức, nhưng vô tận trong dư âm.
Có thể thấy, Tình em của Hồ Ngọc Sơn đã chứng minh một cách thuyết phục cho nhận định của Chu Thị Hảo. Bằng ngôn từ cô đọng, súc tích, thi phẩm mở ra vô vàn tầng nghĩa, vừa là tình ca lứa đôi, vừa là bản tráng ca của thời đại, vừa là lời khẳng định về sức mạnh của tình yêu trong kháng chiến. Bài thơ nhắc nhở chúng ta rằng, giá trị của thơ không nằm ở số chữ, mà ở sức sống lan tỏa, ở dư ba không bao giờ dứt trong lòng người đọc.
Quả thật, “Một bài thơ hay là lời ít mà ý không cùng.” Và Tình em chính là một minh chứng sống động cho chân lý ấy – nơi mà chỉ vài câu ngắn ngủi đã đủ sức lay động trái tim, thắp sáng niềm tin và để lại trong ta những xúc cảm, suy tư không bao giờ tàn phai.
Thảo luận về bài viết này