Nhà văn Sedrin của Nga đã tự hào khi nói rằng: “Văn học nằm ngoài định luật của băng hoại. Chỉ mình nó không thừa nhận cái chết.” Hay Rasul Gamzatov cũng từng thốt lên: “Thơ ca, nếu không có người tôi đã mồ côi”. Điều gì đã khiến cho những người nghệ sĩ vĩ đại ấy có thể tự tin khi nói về văn chương như thế. Phải chăng như cách nói của Maurois: Nghệ thuật là thứ “chống lại định mệnh”?
Con người xưa nay luôn với một tiêu chuẩn kép mà khó có sinh vật nào có thể hiểu nổi. Ta sống không chỉ để thỏa mãn cơn đói của thân xác mà còn để lấp đầy cơn khát cồn cào tận sâu trong tâm hồn. Trước tiếng kêu gào của bụng, con người thỏa mãn nó bằng thức ăn, nước uống, nhưng trước sự thiếu hụt, đói khát trong tâm hồn thì ta chỉ có thể lấp đầy nó bằng nghệ thuật – một loại hình được làm nên từ sự sáng tạo của những người nghệ sĩ. Mà trong cách nói của nhà văn Pháp – Maurois, thì nghệ thuật ở đây chính là để chỉ văn chương. Nhưng định mệnh xưa nay đâu phải là điều dễ dàng có thể thay đổi. Bởi nó là những diễn biến đã được số phận an bài sẵn trong cuộc đời con người, theo Kito giáo thì đó là ý muốn của Chúa Trời và con người không thể cãi lại Chúa, ta chỉ có thể cầu nguyện để ngài thương xót mà thay đổi hoàn cảnh của ta. Còn trong Phật giáo thì định mệnh lại được coi là thứ nghiệp dĩ mà con người tạo ra từ kiếp trước nên kiếp này phải gánh chịu, nếu chống lại có thể làm nghiệp càng thêm nặng. Chính bởi những suy nghĩ như thế nên con người thường có thái độ chấp nhận và chịu sự an bài của định mệnh. Mà văn chương, một loại hình nghệ thuật vốn được tạo ra để thỏa mãn tâm hồn con người liệu chăng có đủ sức mạnh để “chống lại định mệnh”?
Văn học là tấm gương phản chiếu hiện thực thông qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ. Vậy nên việc nó tái hiện định mệnh đời người trên trang giấy là điều hiển nhiên. Nhưng có thể chống lại định mệnh ấy, có nghĩa là thay đổi số phận con người hay không thì còn phụ thuộc vào một mối liên kết mật thiết với nhà văn, đó là sự sáng tạo của họ. Bởi nghệ sĩ là người “cho máu” tác phẩm, đem đến những giá trị để nó có thể đi lại giữa dòng chảy văn học, sự thành bại của một sáng tác suy cho cùng không thể không kể đến vai trò của nguời viết. Vì vậy sự nhìn nhận cuộc đời một cách sáng tạo của nhà văn theo tôi sẽ là yếu tố quyết định xem văn học có thể thay đổi được định mệnh hay không
Định mệnh tồn tại ở nhiều phương diện khác nhau và trong nhận thức của mỗi người định mệnh lại có một cách hiểu khác. Nhưng ta vẫn có thể phân chia một cách tương đối định mệnh ở hai loại. Một là những định mệnh theo quy luật tự nhiên vốn đã tồn tại từ rất lâu và khó có thể phủ định là: sinh lão bệnh tử. Hai là số phận hay những gì diễn ra, xảy đến với con người đang đè nén khiến họ khó lòng thay đổi mà coi ấy sự an bài của Chúa hay nghiệp dĩ từ kiếp trước và được quy là “định mệnh”. Như trong xã hội phong kiến trọng nam khinh nữ, việc phụ nữ thấp hèn hơn đàn ông và phải chịu sự định đoạt, giày xéo của chế độ nam quyền là lẽ dĩ nhiên, việc đàn ông năm thê bảy thiếp hay người con gái phải “tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử” là chuyện rất đỗi bình thường. Mà những kiếp người phải gánh chịu số phận bất hạnh ấy chỉ có thể than trách rằng: định mệnh sinh ra là phận đàn bà nên ta đành chịu đựng. Còn văn chương, với thiên chức, sứ mệnh là làm cho con người trở nên tốt đẹp hơn, hướng họ đến những giá trị chân thiện mĩ thì định mệnh mà các nhà văn muốn hướng ngòi bút đến và thay đổi thường là loại thứ hai.
Nhưng như đã nói ở trên, việc có thể thay đổi hay không là còn tùy thuộc vào cái nhìn sáng tạo về cuộc đời của người nghệ sĩ. Cái nhìn gắn với chiều sâu của những tư tưởng, tình cảm mà anh có. Trước hết họ phải mang trong mình đôi mắt thấu suốt có thể nhìn thấu hồng trần, thấy được “định mệnh” gì đang bủa vây, kìm hãm, đè nặng lên số phận của con người. Từ nhận thức ấy, hình thành cho mình những tư tưởng, quan điểm để tìm ra lối giải thoát, nâng đỡ con người khỏi những bất hạnh tưởng chừng như đã được an bài kia. Cái nhìn của người nghệ sĩ phải là cái nhìn rộng hơn bất kì lăng kính nào, tư tưởng anh mang phải là những tư tưởng đúng đắn, đi trước thời đại. Bởi suy cho cùng tác phẩm văn học là con đẻ của thời đại, mà định mệnh cũng được sản sinh từ hiện thực ấy. Việc nhà văn quyết định thay đổi định mệnh của một số phận con người cũng song hành với việc xoay chuyển cả một thời đại.
Vậy nên không lạ nếu những người nghệ sĩ dù đã nỗ lực thay đổi định mệnh nhưng cái kết vẫn vậy, vẫn theo logic của số phận bởi họ không có khả năng tìm ra được một cái kết khác cho tác phẩm cũng như hiện thực lúc bấy giờ. Điều này có thể nhìn nhận qua dòng văn học hiện thực trước cách mạng tháng tám của các nhà văn khi viết về số phận bất hạnh của người nông dân. Đã có biết bao Anh Pha, Chị Dậu vùng lên chống lại những khốn khổ đang đày đọa con người nhưng nhận lại vẫn chỉ là cái ngõ cụt tăm tối như tiền đồ của họ. Hay Chí Phèo – một sáng tác mà người ta coi là điểm sáng của văn học lúc bấy giờ, là điển hình cho hình tượng người nông dân thì vẫn không đổi thay được thứ gọi là định mệnh. Bởi dù Nam Cao đã cố khai mở cái lương thiện trong tâm hồn Chí, để hắn không còn là con quỷ dữ của làng Vũ Đại thì cái kết cục chết chóc của Chí vẫn vậy, như một định mệnh đã được an bài sẵn. Chí Phèo chết trên ngưỡng cửa trở về làm người lương thiện, Bá Kiến cũng chết theo hắn. Nhưng còn bao nhiêu Lí Tổng nhà tù thực dân còn vẹn nguyên ở đấy, vẫn một Chí Phèo con chuẩn bị ra đời. Bởi trong thời điểm sáng tác đó – khi hiện thực còn đầy những rối ren, nhức nhối, nhà văn vẫn chưa thể trông ra được điểm sáng để thay đổi thời đại. Hay Truyện Kiều, tập đại thành văn của dân tộc được viết bởi đại thi hào Nguyễn Du, người có “con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời” ta vẫn thấy ở đó sự hiện diện của định mệnh mà khó lòng đổi thay. Dẫu có là nàng Kiều có tài hoa, xinh đẹp được Tố Như đã lận đận theo nàng từng trang sách thì vẫn phải chịu “thuyết tài mệnh tương đố”, vẫn phải long đong, bạc mệnh trong thời đại phong kiến mà dương gian đầy rẫy những những tên ma quỷ đội lốt người. Suy cho cùng cái nhìn sáng tạo hay tư tưởng của người nghệ sĩ cũng phải song hành với thời đại, anh là người thư kí trung thành của hiện thực vậy nên anh không thể viết những điều sáo rỗng hay giả dối, việc có thể thay đổi được định mệnh, xã hội hay không đều phần nào được thể hiện trong những sáng tác của anh.
Ở dòng văn học 45 – 75 ta lại thấy định mệnh và số phận của con người có thể thay đổi, như các nhà văn dưới sự soi sáng của cách mạng dành cho nhân vật của mình mà khiến cho số phận thay đổi, làm nó trở nên tốt đẹp và nhiều thêm những hy vọng. Như trong truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài, khoảnh khắc Mị chạy vụt theo A Phủ, trốn khỏi nhà thống lí Pá Tra, xuống núi và giác ngộ cách mạng cũng là lúc bánh xe định mệnh xoay chuyển. Đánh dấu sự kết thúc chuỗi ngày tăm tối sống trong lạc hậu của những người dân vùng núi rừng Tây Bắc. Hay ở “Vợ Nhặt”, tác phẩm phản ánh cuộc sống của người nông dân vùng đồng bằng Bắc Bộ trong nạn đói kinh hoàng năm 1945. Dẫu kết thúc mà Kim Lân khắc họa không rõ ràng như Tô Hoài: Mị và A Phủ có được cuộc sống tự do khi đi theo cách mạng. Kết thúc Vợ Nhặt không nói cụ thể rõ ràng là cuộc sống của Tràng, bà cụ Tứ, người vợ nhặt sẽ đi đến đâu, cuộc sống của họ tiếp theo sẽ như thế nào. Nhưng rõ ràng với ánh sáng “le lói ở cuối đường hầm” kia người đọc hoàn toàn có thể thấy được tia hy vọng, sự đổi thay của bánh xe định mệnh đang hằn in lên cuộc sống đầy cơ cực của người nông dân.
Nếu những tác phẩm vừa nêu trên có thể thay đổi số phận của những kiếp người thì truyện ngắn Lỗ Tấn lại có thể xoay vần định mệnh của cả một dân tộc, đất nước Trung Hoa. Lỗ Tấn đã từng nói: “Làm một thầy thuốc kê đơn bốc thuốc bậy chỉ giết chết có một người, làm một viên võ tướng điều binh khiển tướng bậy chỉ nướng hết một đạo quân còn làm một nhà văn viết bậy có thể gây tác hại đến hai ba thế hệ”. Có lẽ bởi vậy nên những trang văn của ông ta thấy đâu đâu cũng là sự cứu chuộc tâm hồn và số phận con người. Đỉnh cao trong sự nghiệp văn học của Lỗ Tấn là khi phát hiện ra chân lý của xã hội đương thời, thứ ăn mòn đất nước từng ngày chính là sự ngu dốt, lạc hậu của người dân mà ông gọi là “ngủ quên trong cái nhà hộp bằng sắt không cửa sổ”. Lỗ Tấn đã đau nỗi đau của dân tộc Trung Hoa thời cận đại khi mà nhân dân thì mê muội, người chiến sĩ cách mạng lại bôn ba trong chốn quạnh hiu”. Cuối cùng ông đi đến quyết định: chữa bệnh thể xác không quan trọng bằng chữa bệnh tinh thần cho người dân Trung Hoa. Ấy cũng là lúc mà hàng loạt kiệt tác như: “AQ chính truyện”, “Nhật kí người điên”, “Tết đoan ngọ” hay “Thuốc”, ra đời. Tầm nhìn và tư tưởng của của Lỗ Tấn không chỉ dừng lại ở việc thay đổi định mệnh của một thời đại mà phải là nhiều thời, Như học giả Tiền Lý Quần (Giáo sư trường đại học Bắc Kinh) đã nói: “Lỗ Tấn tự định vị mình không phải là một quốc sư hay một đạo sư gì cả, mà chỉ là một cây cầu ở giữa bóng tối và ánh sáng. Vì phản kháng, không dung sự đen tối nên kiên trì đấu tranh triệt để với những cái đen tối. Ông mong bóng tối sẽ bị ánh sáng thay thế và tác phẩm ông sẽ “tốc hủ”. Nhưng tôi cho rằng, Lỗ Tấn còn chưa thể “tốc hủ” mà vẫn là “bất hủ”. Chúng ta còn phải đọc Lỗ Tấn nhiều. Ngày nay ta vẫn rất cần Lỗ Tấn”.
Và khi tác phẩm đã chạm đến cái ngưỡng của mọi thời cũng là lúc câu nói của Sedrin ứng nghiệm: “Văn học nằm ngoài định luật của sự băng hoại. Chỉ mình nó không thừa nhận cái chết”. Một tác phẩm “vượt lên trên mọi bờ cõi và giới hạn”, là một sáng tác chung cho cả loài người thì nó có thể phá vỡ được những quy luật tự nhiên mà ta vẫn coi là “định mệnh”. Những giá trị của tác phẩm văn học càng vĩ đại bao nhiêu thì sức sống của nó càng mãnh liệt bấy nhiêu. Đó cũng là thời khắc mà sự sống của một tác phẩm cũng như tác giả được kéo dài trong lòng bạn đọc, khiến nghệ thuật chống lại được “định mệnh”. Chừng nào chúng ta còn cần đến văn chương còn muốn thưởng thức một tác phẩm văn học là khi ấy nghệ thuật vẫn “nằm ngoài định luật của sự băng họai”, không bị lớp bụi của thời gian phủ mờ.
Suy cho cùng khả năng của văn chương hay việc liệu rằng nó có thể “chống lại định mệnh” hay không vẫn luôn là một vấn đề nằm trong lằn ranh của sự tranh cãi, còn tùy thuộc vào thời đại hay khả năng sáng tạo trong cách nhìn và tư tưởng của người nghệ sĩ. Và việc đặt ra những vấn đề liên quan đến văn chương không phải để ta đề cao nó lên mức độc tôn thành đức tin hay tôn giáo mà đem lại cho ta cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về sức mạnh, khả năng của nó. Từ đó thôi thúc bạn đọc trau dồi thêm tri thức, nâng cao trình độ tiếp nhận để dễ dàng hơn trong việc chiếm lĩnh tác phẩm và khám phá những tư tưởng mà nhà văn gửi gắm. Đồng thời mỗi khi người ta trăn trở về những điều văn chương có thể làm cũng là lúc những người nghệ sĩ cảm thấy sức nặng trên đôi vai của mình mà sống sâu sắc hơn, viết nhiều hơn, đem lại nhiều giá trị hơn,.. tránh xa lối văn giả tạo, hời hợt và quá ư dễ dãi.
Văn chương bao đời nay vẫn luôn khiến con người trở, băn khoăn nhiều đến thế. Như phượng hoàng lửa 300 năm lại thiêu thân một lần để được tái sinh thì văn chương cũng vậy. Mỗi lần con người hoài nghi, trăn trở về những sáng tác văn học là một lần nhà văn đứng lên xác lập lại vị thế của mình, khiến văn học trở nên sâu sắc và toàn diện hơn. Tôi tin rằng, văn chương muôn đời sau vẫn thế, vẫn chiếm trọn sự quan tâm của con người cũng như một vị trí khó lòng đổi thay như ngày nay.
Nguyễn Thu Hằng Trường THPT Chuyên Lào Cai
Thành viên Đội tuyển Quốc gia năm 2022 – 2024
Thảo luận về bài viết này