Đề: “Những áng văn chương hay, những áng văn chương đích thực luôn mang tính chất đập phá, bất tuân, bất phục và nổi loạn: “một sự thách thức đối với những gì sẵn có”. (Tại sao văn chương? – Vagas Llosa)
Bằng trải nghiệm văn học, hãy chứng minh.
Bài làm
Ngày thơ bé, tôi đã đọc đi đọc lại hàng trăm lần câu chuyện cổ Hy Lạp về vị thần Prometheus, người đã trái lệnh thần Zeus để mang ngọn lửa ánh sáng xuống trần gian, soi chiếu, sưởi ấm cõi u mê, tăm tối của loài người. Khi đó, với tôi, văn chương chính là “ngọn lửa thần” ấy. Nó khai minh, bừng ngộ trong ta những chân giá trị về cái đẹp, cái thiện, “làm cho người gần người hơn”. Vậy tôi cũng tự hỏi, phải chăng người nghệ sĩ khi cầm bút cũng phải như vị thần Prometheus kia, trái lệnh, bất tuân với “Zeus” để đưa văn học chân chính đến với đời. Trong cuốn “Tại sao văn chương?”, Vargas Llosa đã mở ra cho tôi một lối suy ngẫm: “Những áng văn chương hay, những áng văn chương đích thực luôn mang tính chất đập phá, bất tuân, bất phục và nổi loạn: ‘một sự thách đối với những gì sẵn có’”.
Văn thơ về bản chất cũng chỉ là những hàng chữ đen chạy trên trang giấy trắng. Nhưng cái hồn, cái nghệ thuật gợi ra lại mênh mông, vi tế, huyền hồ vô cùng. Bởi vậy, để đánh giá một tác phẩm hay là điều khó khăn và mang đầy tính chủ quan. “Thơ hay là hay cả hồn lẫn xác” (Xuân Diệu), hay đã từng có một thời, “thuật nhi bất tác” mới được gọi là văn chương chân chính. Llosa lại có một góc nhìn mới lạ hơn khi nghĩ về văn hay “mang tính chất đập phá, bất phục tùng và nổi loạn”. Người ta luôn định kiến văn chương phải gắn với cái gì nhẹ nhàng, tình cảm và đầy mềm mỏng. Nhưng không, để có thể làm một thứ “khí giới thanh cao và đắc lực” (Thạch Lam) thì văn học phải mạnh mẽ hơn thế. Nó lật đổ những cái gì đã cũ, đã sáo mòn, lạc hậu, nó không chấp nhận những quy chuẩn quá đỗi ngặt nghèo trong viết văn. Nói cách khác, văn chương hướng tới việc bất quy phạm, phá vỡ tính quy phạm. Nhưng chưa dừng lại ở đó, nó “thách thức với những gì sẵn có”, có nghĩa là lật đổ cái cũ nhưng đồng thời tạo ra cái mới, giải quy phạm. Bằng lối nói đầy hình ảnh, tác giả Vargas Llosa đã nhấn mạnh một lần nữa tiêu chí sáng tạo của văn chương đích thực.
Nhìn một cách biện chứng, văn chương muốn “đập phá, bất phục tùng, nổi loạn”, tức là thường trực luôn có một điều gì đó kìm hãm, vây bọc lấy văn chương. Nhìn về quá khứ, văn học trung đại luôn đề cao tính sùng cổ trong mỗi trang văn. Sùng cổ, tôn sùng những giá trị cổ, tức là văn chương buộc phải mang dấu ấn của văn học xưa kia. Điều ấy ta có thể thấy rõ trong những điển tích, điển cố, những lối thơ, thi liệu được dùng đi dùng lại đến nỗi quá quen thuộc. Cơ hồ nếu xét một tác phẩm đầu tiên của thời kì trung đại với tác phẩm cuối cùng của thời kỳ đó thì cũng chẳng khác nhau là bao. Thêm nữa, yếu tố thời đại cũng ít nhiều trói buộc sự sáng tạo của nhà văn. Ở cái thời “văn dĩ tải đạo, thi dĩ ngôn chí”, rồi đến thời kỳ văn học kháng chiến, mỗi tác phẩm viết ra đều khoác trên mình tấm áo tư tưởng chính trị của một thời đại. Đành rằng, điều đó không có gì là xấu, nhưng một khi “chiếc vòng kim cô” kiềm tỏa quá chặt, giết chết sự sáng tạo, điều vốn phải có trong văn chương nghệ thuật, thì người cầm bút buộc phải vùng lên.
Văn chương muốn nổi loạn, đập phá cái cũ cốt cũng là để có khoảng không gian sáng tạo, tạo ra cái mới. Sự mới mẻ mà nhà văn hướng tới không chỉ là trong hình thức nghệ thuật bên ngoài mà trên hết và nhiều nhất là trong tư tưởng, nội dung tác phẩm. Balzac từng cho rằng “nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại”. Văn học phải gắn bó và nói lên sự thực. Nhưng hiện thực cuộc sống dù có phức tạp, đa chiều, đa đoan đến đâu thì về bản chất cũng chỉ có một. Hiện thực ấy từng ngày từng giờ tác động vào nhà văn, mang đến cho họ cảm hứng, đề tài, chất liệu sáng tác. Biết bao nhà văn đều lấy cái cốt từ hiện thực. Bởi vậy, điều làm nên sự mới mẻ, độc đáo cho mỗi cây viết đều nằm cả ở khả năng sáng tạo. Hiện thực khi đi qua lăng kính, tâm hồn của nhà văn đều mang “hình sắc riêng”; cái độc giả cần ở một tác phẩm không phải là “vùng đất mới mà là một cái nhìn mới”. Nhưng lựa chọn “bất phục tùng, nổi loạn” cũng chính là lựa chọn của nhà văn khi tự đặt mình vào thế bí, bởi không dễ dàng gì khi muốn tạo cho mình một “vùng đất mới”. Nguyễn Tuân cả một đời “sinh sự với văn phạm để tạo ra sự sinh cho ngôn từ”, nhưng đôi khi chính ông cũng thú nhận: “Tôi lang thang bên bờ sông chữ quạnh vắng, thê lương”. Một nhà văn giỏi không phải là không bắt chước ai mà là không ai bắt chước được mình.
Như đã nói về tính quy phạm, sùng cổ trong văn học trung đại ở trên, bất cứ những tác phẩm nào rời xa, dám vượt quá những luật lệ hành văn đều bị cho là văn chương thứ cấp. Sự khác biệt trong câu từ, nghệ thuật bên ngoài đã đáng kể, vậy mà đại thi hào Nguyễn Du lại viết nên “Truyện Kiều” với một tư tưởng vô cùng cấp tiến. Đặt vào bối cảnh xã hội phong kiến trọng nam khinh nữ, người phụ nữ bị phụ thuộc vào sợi dây mang tên “tam cương ngũ thường, tam tòng tứ đức”, thì Nguyễn Du lại để Kiều tự quyết định số phận mình. Lần thứ nhất là khi nàng tự kết duyên với chàng Kim và lần thứ hai là khoảnh khắc nàng từ chối nối duyên “bạn bầy”. Trong tiết Thanh Minh khi gặp Đạm Tiên, Kiều từng thổn thức khóc thương cho kiếp:
“Sống làm vợ khắp người ta
Hại thay thác xuống làm ma không chồng”
Vậy mà giờ đây Kiều sẵn sàng sống “kiếp không chồng” như thế để níu giữ chút tự trọng cho chiếc thân mà nàng tự coi là đã nhuốc nhơ của mình. Một tác phẩm “nổi loạn” như “Truyện Kiều” đã từng bị người đương thời coi là “dâm thư”, nhưng trải qua thời gian, Kiều mới là cái hồn cốt dân tộc còn lưu truyền lại. Suốt hàng ngàn năm đằng đẵng của văn học trung đại, khi những cây bút đang chật vật trong bầu không khí ngột ngạt, căng thẳng, thì Thơ Mới đến như thổi một luồng sinh khí mới vào văn đàn Việt Nam lúc bấy giờ. Cũng không phải ngẫu nhiên, Xuân Diệu lại được xướng danh là nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới. Không chỉ mới ở cái vỏ hình thức bề ngoài với lối thơ tự do, câu thơ vắt dòng, ngắt nhịp mới lạ mà điều làm nên cái mới trong thơ Xuân Diệu đó chính là tư tưởng. Trước nay thơ và triết lý thường kỵ nhau. Sự khô khan của triết lý khó mà dung hòa với cái tình tứ, thi vị trong thơ được. Ấy vậy mà Xuân Diệu khéo tài tình kết hợp triết lý trong thơ. Giữa lúc Huy Cận đang âu sầu:
“Sầu đã chín xin người thôi hãy hái
Nhận tôi đi dù địa ngục thiên đàng”
thì Xuân Diệu lại đầy hứng khởi, căng tràn tâm thế sống:
“Của ong bướm này đây tuần tháng mật
Này đây hoa của đồng nội xanh rì
Này đây là của cành tơ phơ phất
Của yến anh này đây khúc tình si”
“Này đây”, “này đây”, “này đây”, Xuân Diệu như đang dắt tay ta ra vườn, cho từng thứ một, cho ta xem những thanh sắc mơn mởn của đời. Không “thoát lên tiên” như Thế Lữ, “lầu thơ của ông xây giữa một tấm lòng trần gian”. Thiên đường của ông ngay trên mặt đất, còn phải đi tìm đâu xa nữa. Những tưởng với niềm vui sướng nhường ấy, Xuân Diệu sẽ mãi thỏa thuê với “tháng giêng ngon như một cặp môi gần”. Nhưng không, ngoài Xuân Diệu còn mấy ai đủ tinh tế để nhận ra:
“Chim vội vàng muốn rất tiếng reo thi
Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa”
Với Xuân Diệu, “Vội vàng” không phải là sống hấp tấp, gấp rút, vội vã mà là vội vàng sống trọn từng phút, từng giây, vội vàng tận hưởng, vội vàng thâu tóm vào từng khoảnh khắc bởi:
“Đời trôi chảy tình ta không vĩnh viễn
Lòng tôi rộng nhưng lượng trời cứ hẹp
Không cho dài thời trẻ của nhân gian”
Không thể trái với tự nhiên, tự ý “tắt nắng”, “buộc gió”, ta chỉ còn cách vội vàng sống trọn, sống đầy. Càng hiểu rõ: thời gian vũ trụ tuần hoàn, thời gian đời người tuyến tính, một đi không trở lại, nên Xuân Diệu kêu gọi “những người trẻ tuổi, trẻ lòng của ông” cùng sống cho đầy:
“Ta muốn ôm cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều”
Cụm từ “ta muốn” được điệp đi điệp lại, mở đầu mỗi dòng thơ như tạo nên nhịp sống hối hả, khao khát đã đầy của người viết. Thiên nhiên đối với Xuân Diệu như một người thiếu nữ non tơ, ông muốn tận hưởng trần gian này một cách nhục cảm nhất: “riết”, “cắn”, “thâu”, “hôn”,… Cũng phải nói thêm, “Vội vàng” được coi là mới mẻ, được đánh giá cao bởi sự mới lạ của người viết trong cả hình thức nghệ thuật và nội dung tư tưởng. Dễ thấy trong tiểu luận “Một lối thơ mới trình chánh giữa làng văn”, Phan Khôi lần đầu giới thiệu bài thơ “Tình già”, nhưng duy nhất chỉ có tình yêu đôi lứa bộc trực được cho là mới, còn lại ta vẫn thấy trong “Tình già” những hình ảnh thơ cũ, nối gieo vần cũ trong một lối thơ tự do mới. Đó chưa phải là sự nổi loạn, đập phá hoàn toàn vậy.
Nói đi cũng phải nói lại, người nghệ sĩ mỗi khi cầm bút đều phải hướng đến sự sáng tạo, mới lạ, nhưng sự sáng tạo không có nghĩa là bất chấp, cố tình lật đổ những chân giá trị truyền thống đã được công nhận. Đó chỉ là biểu hiện của sự ngông ngạo, thiếu hiểu biết mà thôi. Cũng phải nói rằng, đã có những lúc, văn học Việt Nam bị chững lại, “đọc thơ đồng chí cứ ngỡ thơ mình”. Nguyễn Minh Châu gọi đó là “một nền văn nghệ minh họa” và tha thiết yêu cầu “cởi trói, phá rào cho văn chương”. Ta có thể thấy rất rõ cái nổi loạn, thách đố, bất tuân trong từng câu chữ Nguyễn Huy Thiệp viết nên. Không giấu giếm, không che đậy, Nguyễn Huy Thiệp quăng hiện thực ra trước mặt người đọc như quăng chất thải. Ông vạch trần một xã hội thối nát, tệ hại, mất nhân tính trong “Không có vua”, “Con gái thủy thần”, “Tướng về hưu”,… Văn chương nói lên hiện thực, quả vậy, nhưng không phải một hiện thực hoàn tất tuyệt đối mà văn chương mở ra những khả thể khác, một hiện thực có thể là để độc giả cùng suy ngẫm và đồng sáng tạo.
“Anh đâu có phép lạ để câu thơ anh nở ra rồi vẫn còn nguyên sắc đỏ
Hay ho gì cái trò bất tử phù du, phù du bất tử
Anh chỉ mong câu thơ anh sống sót qua một đêm, có ích qua một ngày
Đúng cái này bà mẹ chết con cần một câu thơ cho đỡ khổ
Ngày người chiến sĩ trên chiến hào ôm xác bạn ngả vào tay”
(Chế Lan Viên)
Quả thực, dù ngoan ngoãn tuân lời hay bất tuân, nổi loạn thì văn học vẫn cứ là văn học. Chẳng cần phải so đo đâu mới là hệ giá trị để đánh giá một tác phẩm đích thực. Chính độc giả sẽ là vị thẩm phán công tâm nhất.
Thảo luận về bài viết này