Trót nợ cùng thơ phải chuốt lời

Đề bài: Bàn về thơ, Nguyễn Công Trứ tâm sự: “Trót nợ cùng thơ phải chuốt lời”
Còn Ra-xun Gam-za-top viết:
“Những chiếc bình đẹp nhất
Nặn từ đất bình thường
Những câu thơ đẹp nhất
Từ những chữ bình thường”

Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Bằng hiểu biết và trải nghiệm văn học, hãy làm sáng tỏ.

Bài làm

Bằng Việt trong “Nghĩ lại về Paustovsky” đã từng viết:

“Đồi trung du phất phơ bóng thông già
Rừng thông đứng – Hồn trong chiều lặng gió
Những trang viết suốt đời đi vẫn nhớ
Như đám mây ngũ sắc ngủ trên đầu”

Những trang sách của Paustovsky lấp lánh giữa cuộc đời như sự kết tinh của muôn vàn hạt bụi quý giữa cuộc sống bề bộn ngoài kia. Người nghệ sĩ muốn những trang văn, trang thơ của mình tỏa sáng lung linh, trường tồn mãi giữa văn đàn dân tộc và thế giới không gì khác ngoài lao động nghệ thuật chân chính. Anh phải dày công, gắng sức, cần mẫn, nghiên cứu tìm tòi để khám phá, sáng tạo ra cái đẹp và những tác phẩm bất hủ có giá trị lâu bền. Nhà thơ cũng vậy, công việc của anh là chắt chịu “một phần nghìn miligam quặng chữ” để viết nên những câu thơ hay, sâu sắc. Bàn Nguyễn Công Trứ đã từng nhận định:

“ Trót nợ cùng thơ phải chuốt lời”.

Còn Rasul Gamzatov lại cho rằng:

“Những chiếc bình đẹp nhất
Nặn từ đất bình thường
Những câu thơ đẹp nhất
Từ những chữ bình thường”

Ai đó từng mê đắm loài chim sơn tước bởi tiếng hót trong veo giữa dàn đồng ca muôn màu của rừng núi, ai từng tha thiết một sắc hương nồng nàn của những đóa hồng giữa rừng hoa? Có phải chăng người ta mê thơ, say đắm trước “tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn” ấy cũng là nhờ hệ thống ngôn ngữ giàu cảm xúc, hình ảnh và nhạc điệu. Ngôn từ là chất liệu của thi ca, là vật liệu tuyệt diệu vốn tiềm ẩn những vẻ đẹp của cuộc sống. Bàn về ngôn ngữ thơ, Nguyễn Công Trứ cho rằng: “Trót nợ cùng thơ phải chuốt lời”. “Trót nợ” ấy duyên nợ, là mối quan hê khăng khít của một đời cầm bút với thi ca. Một khi bước vào nghề văn, mỗi người cầm bút phải là một nhà phu chữ, từ mỏ quặng ngôn từ thô sơ ngoài cuộc sống, anh phải vận dụng cao độ năng lực khám phá, nghiên cứu, chắt lọc, chỉnh sửa, lựa chọn những ngôn từ tinh lọc nhất, giàu thẩm mỹ nhất để rồi chúng lấp lánh hơi thở của cuộc sống, chở nặng những dư ba, lắng đọng của chiều sâu tư tưởng. Nói về cái công phu trong lựa chọn, giũa gọt ngôn từ, Mayakovsky cũng từng nhận xét:

“Nhà thơ phải trả chữ với giá cắt cổ,
Như khai thác chất hiếm Radium,
Lấy một gam phải mất hằng ngàn năm,
Lấy một chữ phải mất hằng tấn quặng ngôn từ.”

Bởi thế, “chuốt lời” không chỉ là yêu cầu, trách nhiệm cao quý của người nghệ sĩ trong sáng tác thơ ca, mà còn là sự thể hiện tài năng, tâm huyết, tấm lòng người viết trong việc lao động, sáng tạo ra cái mới, cái hoàn hảo và chiều sâu chưa nói hết của mỗi tác phẩm nghệ thuật.

Mặt khác, khi bàn đến thơ, Rasul Gamzatov – dũng sĩ thi ca của xứ Daghestan lại đề cao khía cạnh giản dị, gần gũi của ngôn ngữ thơ ca. Nhà thơ có cách nói đối sánh đầy ấn tượng, giống như “những chiếc bình đẹp nhất” cũng được nặn nên hình từ những nguyên liệu thô sơ, mộc mạc, đời thường, “những câu thơ hay nhất” cũng được chắp bút từ những gì giản dị, chân thật, mộc mạc nhất từ mỏ quặng cuộc đời. Không cầu kì, hoa mĩ, vẻ đẹp cốt lõi của thơ ca không nằm ở sự chải chuốt bóng bẩy của ngôn từ mà đọng lại ở chiều sâu cảm xúc. Lớp vỏ ngôn từ dù sặc sỡ, hoa mĩ đến đâu nhưng cảm xúc và suy tưởng vô cảm và trống rỗng thì muôn đời không thơ ca không thể chạm tới thiên chức cao đẹp vốn có. Nói như Trần Đăng Khoa: “Thơ hay phải là thơ giản dị, xúc động và ám ảnh”. Giản dị là một trong những yếu tố quan trọng của thơ ca, biểu hiện ở ngôn từ mộc mạc, đời thường nhưng vẫn toát lên những giá trị, vẻ đẹp cao quý vô ngần. Tựu chung, hai nhận định trên của hai tác giả dù đề cập đến hai khía cạnh khác nhau của ngôn ngữ thơ song chúng không hề tách rời, đối nghịch mà hòa quyện, bổ sung, cùng hướng tới và đề cao vẻ đẹp của thơ ca chân chính: giản dị, chân thật, nhưng đã được qua tinh lọc và chắt chiu. Đó mới là thiên chức, là nhiệm vụ, trách nhiệm cao cả mỗi người nghệ sĩ với thi ca và bạn đọc.

Không phải tự nhiên mà M. Gorki cho rằng: “Yếu tố đầu tiên của văn học là ngôn ngữ”. Ngôn ngữ trong thơ đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ kết cấu thẩm mỹ của tác phẩm. Ngôn ngữ thơ ca bắt nguồn từ ngôn ngữ của quần chúng lao động, bởi thế nó không nằm ngoài mạch sống chảy trôi của cuộc đời, tự nó chứa đựng những nét tự nhiên, dung dị của đời sống thường ngày. Tuy nhiên, đi vào trong thơ, lời nói thô mộc thông thường ấy được nhà thơ nhào nặn, khoác cho nó tấm áo mới. Khi đó, lời nói bình thường trở thành ngôn ngữ nghệ thuật.

Người ta đến với thơ Xuân Diệu là đến với bao xúc cảm dạt dào trước niềm yêu sống mãnh liệt. Đọc thơ ông, ta thấy trước mắt như hiện ra trăm hoa đua nở, như có nhịp thở khắc giao mùa phả vào không khí, lại thấy cả nhịp đập bồi hồi, rạo rực của một trái tim yêu đời, yêu cuộc sống. Và “Vội vàng” – một thứ tuyên ngôn về lẽ sống – có lẽ tiếng nói say đắm, mãnh liệt, chở chứa sức nặng ngôn từ đạt đến trình độ thăng hoa của hồn thơ Xuân Diệu:

“Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi.

Hai chữ “tôi muốn” đặt ở đầu câu điệp đi điệp lại như tô đậm ước nguyện tha thiết được sống giữa cuộc đời, tuổi trẻ của người thi sĩ. Câu thơ ngắn, nhịp thơ liền mạch mà nói lên hết “cái tôi” nội cảm, vội vã chạy đua với thời gian, với tuổi đôi mươi chẳng hai lần thắm lại. Đi sâu vào câu chữ, ta thấy mạch rễ của tâm hồn thăng hoa, khát vọng kì vĩ, ước muốn lớn lao “tắt nắng, buộc gió”, được sống tận độ cùng đất trời cỏ cây ấy xuất phát từ tình yêu cuộc sống tha thiết mãnh liệt. Thị sĩ như muốn bất tử sắc nắng và hương thơm bằng những vần thơ mãnh liệt, bằng những hành động phi thường, ham muốn đến ngông cuồng. Cảm giác như thơ Xuân Diệu chẳng hề thanh bình êm ả mà cuồn cuộn thác đổ sóng trào. Từng câu từng chữ như cuốn người đọc hòa vào nhịp đập vội vã của con tim, của dòng cảm xúc tuôn trào:

“Của ong bướm này đây tuần tháng mật
Này đây hoa của đồng nội xanh rì
Này đây lá của cảnh tơ phơ phất…’

Tiếng thơ Xuân Diệu như hơi thở nồng nàn cứ len lỏi vào hồn người một cách tự nhiên, đánh thức mọi xúc cảm lương tri trước bức tranh chan chứa xuân sắc, xuân tình. Bằng cặp mắt “xanh non biếc rờn” của một trái tim yêu, thi sĩ họ Ngô đưa người đọc ngao du qua cõi thiên đường nơi mặt đất tràn trề âm thanh, ánh sáng và hương sắc. Mỗi chữ “này đây” vang lên lại như một đợt sóng trào của cảm xúc rất say sưa, khiến con người và tạo vật đều muốn hòa mình vào vũ điệu mùa xuân, giữa không gian rộng mở ngập tràn ánh sáng và cuồn cuộn một dòng nhựa sống cứ muốn trào dâng. Để rồi cái dữ dội, mãnh liệt của hồn thơ Xuân Diệu như trào lên đầu ngọn bút mà vút lên tiếng gọi đầy tha thiết:

“Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!”

Chỉ một từ “cắn” mà gợi lên cái khao khát muốn chiếm lĩnh tuyệt đối của thi nhân với hương sắc cuộc đời. Mùa xuân không còn là khái niệm trừu tượng chỉ thời gian, cuộc đời hay tuổi trẻ mà trở thành “xuân hồng” như một trái chín với hương thơm ngạt ngào, quyến rũ, đầy mời gọi giữa cõi văn chương. Có lẽ trong các bài thơ của Xuân Diệu trước cách mạng thì đây là những vần thơ Xuân Diệu nhất. Bởi mỗi câu, mỗi chữ đều mang hơi thở nồng nàn, đều được chắt lọc từ tình cảm đắm say, khát khao ham sống đến cuồng nhiệt của “một nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”.

Đến với thơ Hàn Mặc Tử là đến với những tình cảm thiết tha chân thành của một kẻ sĩ đứng giữa hai bờ sinh tử, chơi vơi giữa cõi thực và cõi mộng. Bao giờ cũng vậy, thơ Hàn luôn muốn thoát li hiện thực để tìm về một cõi xa xăm ôm ấp những u hoài. Và “Đây thôn Vĩ Dạ” đã bước ra từ sự quằn quại đau đớn trong tâm hồn thi nhân. Không cầu kì chải chuốt nơi lớp vỏ ngôn từ, chỉ một điệu hồn quằn quại day dứt trùm phủ lên những vần thơ mà đọng lại trong tâm khảm người đọc bao dư ba khó phai mờ về khát khao đồng điệu với tình đời, tình người:

“Gió theo lối gió, mây đường mây
Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay
Thuyền ai đậu bên sông trăng đó
Có chở trăng về kịp tối nay”

Tất cả như tan loãng trong vầng trăng thân thuộc của Hàn Mặc Tử. Cảnh vật thiên nhiên tràn ngập ánh trăng, một ánh vàng sáng loáng chiếu xuống dòng sông, làm cho cả dòng sông và những bãi bồi lung linh, huyền ảo. “Dòng nước buồn thiu” đã hóa thành dòng sông trăng lung linh, con thuyền khách đã hóa thành thuyền trăng. Tác giả đã gửi gắm một tình yêu khát khao, nỗi ngóng trông, mong nhớ vào con thuyền trăng, vào cả dòng sông trăng. Ý thơ lồng trong ngôn ngữ thơ thật là tài hoa, thật là thơ đẹp với xứ Huế mộng mơ. Tác giả như lướt bút viết nên những câu thơ nhẹ nhàng, sâu kín nhưng hàm chứa cả tình yêu bao la, nồng cháy đến vô cùng. Câu thơ đau đáu một nỗi niềm mong đợi, một tia hi vọng mong manh trong sự tuyệt vọng đến quằn quại của thi nhân. Liệu con thuyền chở đầy trăng ấy có kịp neo đậu nơi bến bờ ước vọng, liệu tình yêu tha thiết nồng hậu của thi sĩ có tìm được người để sẻ chia, đồng điệu.

“Ở đây sương khói mờ nhân ảnh
Ai biết tình ai có đậm đà?”

Trước nỗi đau thể xác và linh hồn tan rã, những vần thơ cất lên vô thức như những hồi kí của đau thương với câu hỏi tu từ không lời giải đáp. Đó là nỗi xót xa, tuyệt vọng của một con người tha thiết mê đắm với cuộc đời, khao khát bộc lộ tình yêu đời và khắc khoải tìm kiếm sự đồng cảm, đồng điệu. Câu thơ sử dụng đến hai lần đại từ phiếm chỉ “ai” gợi nhiều liên tưởng đến mối giao cảm của nhà thơ với người con gái xứ Huế. Chẳng biết thôn Vĩ có hiểu cho mối tình đơn phương mà tha thiết đó không? Chẳng hay người thôn Vĩ có tình cảm đậm đà với mình không? Đó là câu hỏi của tình yêu và cũng là câu hỏi muôn thuở của tất cả những người đang yêu tha thiết. Áng thơ mở đầu là một câu hỏi tu từ “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?”, và khép lại bài thơ cũng là một câu hỏi tu từ “Ai biết tình ai có đậm đà?” khiến cho nỗi niềm của tác giả được đẩy lên đến đỉnh điểm. Cảm xúc cứ day dứt, cứ xoay vòng, xoáy sâu như một cơn lốc, đầy băn khoăn, trăn trở, nhưng thực ra lại chính là những khao khát sống, những yêu thương, gắn bó với cuộc đời của một con người ở vực thẳm của sự tuyệt vọng. Hai chữ “đậm đà” khép lại bài thơ như muốn toát lên bao khao khát, mong mỏi ai đó thấu hiểu cho tình yêu, cho sự đậm đà của tình người. “Bài thơ hay làm cho người ta không còn nhìn thấy câu thơ, chỉ còn cảm thấy tình người. Quên rằng đó là tiếng nói của ai, người ta cảm thấy như là tiếng ca cất lên từ lòng mình, như là của mình vậy” (Tố Hữu). Rõ ràng, câu thơ không hề có những mĩ từ óng ánh, những ngôn từ óng chuốt cầu kì, cũng chẳng có những phép tu từ cao siêu đề người ta mổ xẻ, tìm kiếm. Vậy mà khi đọc lên ta vẫn thấy trong tim như hẫng một nhịp xót xa, vẫn thấy đau đáu những nỗi niềm khó thoát lên thành lời. Thơ Hàn cứ thế len lỏi trong tim người đọc những ám ảnh khôn nguôi một nỗi đau đời, một khát khao tình người hóa thành dày vò day dứt.

Đặc trưng thể loại của thơ không chỉ đòi hỏi sự giản dị, tức là hình thức ngắn gọc, câu từ cô đúc, hàm súc được chắt chiu từ hàng ngàn “hạt bụi quý” giữa cuộc sống bộn bề ngoài kia, mà còn yêu cầu người nghệ sĩ phải sống trọn vẹn với cảm xúc, phải thu vén chắt chiu những thăng hoa của cảm xúc để đúc lên “bông hồng vàng” của thi ca. Nói theo Viên Mai: “Chỉ lời thơ tinh vi đẹp đẽ mới có thể khiến cho người đọc cảm kích mà phấn chấn, còn như lời thơ quá ngay thẳng thật thà, tầm thường, cũ kĩ thì có thể làm cho ai hứng thú được?”. Thơ ca lấy chất liệu là ngôn từ nhưng đó phải là thứ ngôn từ được chắt lọc, được trưng cất công phu vì “bài thơ là tổ chức ở trình độ cao của ngôn ngữ, một tổ chức chặt chẽ tinh tế của ngôn ngữ”. Thơ không phải là một công trình nghiên cứu khô khan mà là một thực thể ngôn ngữ. Và thơ ca ám ảnh người đọc phải chăng cũng vì vẻ đẹp toát ra từ “thực thể ngôn ngữ” ấy. Vũ trụ tâm hồn thi nhân có hòa điệu với tâm hồn người đọc không, có “tri âm” với người tiếp nhận hay không, tất cả phải thông qua chiếc cầu ngôn ngữ. “Thi ca vẫn có sức đưa dẫn người ta vào giữa huyền nhiệm cuộc sống. Ngôn ngữ thơ bao giờ cũng là hóa công của người nghệ sĩ. Mỗi chữ trong thợ đều là sự vang vọng từ tâm hồn thi nhân” (Bùi Giáng). Tóm lại, tác giả muốn bất tử hóa những trang thơ phải dồn mọi tâm sức và tài năng vào từng con chữ, phải chắt chiu mật ngọt của cuộc sống như con ong hút mật. Người nghệ sĩ thực sự phải là các nhà phu chữ trong việc sắp xếp lớp lang ngôn từ và hình ảnh, phải cảm thấu được linh hồn của con chữ. Để rồi chính chất liệu nhiệm màu ấy sẽ tỏa ra ánh sáng của tài năng và lương tri người viết, để mỗi tác phẩm đều là một bông hồng vàng, “tỏa sáng như một mặt trời không bao giờ tắt”. Từ vai trò sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ, ta hướng tới vai trò của bạn đọc trong tiếp nhận văn học. Độc giả phải không ngừng trau dồi vốn sống, trí tưởng tượng và khả năng nắm bắt một cách nhanh nhạy những thông điệp thẩm mĩ của nhà văn thông những tín hiệu nghệ thuật. Văn chương chỉ sống khi có sự sáng tạo của chủ thể tiếp nhận. “Khi tác phẩm kết thúc, ấy là lúc sự sống của nó mới thực sự bắt đầu”. Người đọc cảm nhận văn chương bằng tất cả tâm hồn và trí tuệ thì mới thực sự bước vào và sống trong thế giới văn chương, thế giới của âm thanh, hình sắc, của nhạc và họa.

Thơ ca là sự kết tinh kì diệu vì nó vừa là sản phẩm của cảm xúc, tình cảm, vừa là biểu hiện cho tài năng, bút lực của người nghệ sĩ. Mảnh đất thi ca sẽ chỉ màu mỡ, tốt tươi khi có bàn tay của những người làm vườn tài năng và tâm huyết. Họ phải chắt chiu những hạt giống cuộc đời và vun trồng, gặt hái quả ngọt thơ văn. Để mỗi tác phẩm nghệ thuật chân chính sẽ là một thứ quả ngọt căng mọng vẻ đẹp long lanh tuyệt mĩ và tỏa ra hương thơm chín nồng của tình đời, tình người. Mãi mãi về sau với muôn đời, người nghệ sĩ muốn đứa con của mình hóa thành bất tử, lưu đọng mãi trong trái tim nhân loại, không gì khác ngoài nghiên cứu, lao động nghệ thuật, chắt chiu từng con chữ mà viết nên trang.