Đôi chân của người nghệ sĩ

Có những loài cây tồn tại nhờ bộ rễ cắm sâu vào lòng đất, hút nhựa sống từ mảnh đất mà chúng thuộc về. Nhưng con người thì khác. Con người không có rễ để đứng yên, để bằng lòng với hiện tại, mà có đôi bàn chân để không ngừng bước đi, khám phá và kiến tạo. Nếu rễ là biểu tượng của sự tĩnh tại, cố định, thì bàn chân lại là biểu tượng của khát vọng dịch chuyển, của hành trình vượt thoát giới hạn để tìm đến những miền đất mới. Với người nghệ sĩ, đôi chân ấy càng trở nên thiêng liêng, bởi nó là biểu tượng cho sức sáng tạo, cho tinh thần cách tân, cho khát vọng dấn thân mở ra những giá trị nghệ thuật mới. Chính từ suy tưởng ấy, hai câu thơ của Becton Brecht: “Con người không có rễ/ Nó có đôi bàn chân” gợi ra một chủ đề sâu sắc: Đôi chân của người nghệ sĩ.

Nếu “rễ” gắn liền với sự cố định, bảo thủ, bằng lòng với những gì đã có, thì “đôi chân” tượng trưng cho khả năng di chuyển, biến đổi, và đặc biệt là khát vọng không ngừng vươn xa. Với người nghệ sĩ, “đôi chân” ấy có thể hiểu theo nhiều tầng nghĩa. Đó là đôi chân trải nghiệm, đưa họ đi qua nhiều vùng đất, tiếp xúc với nhiều hoàn cảnh để tích lũy vốn sống. Đó là đôi chân khám phá, khuyến khích họ bước ra khỏi lối mòn, tìm kiếm những đề tài, chất liệu mới. Đó còn là đôi chân tiên phong, mở ra con đường riêng, khẳng định dấu ấn cá nhân, đồng thời dẫn dắt người đọc, người nghe, người xem đến với những giá trị mới mẻ. Tuy nhiên, gần gũi nhất với tư tưởng của Becton Brecht, đôi chân của người nghệ sĩ chính là ẩn dụ cho tinh thần đổi mới, cách tân trong sáng tạo nghệ thuật. Cách tân không chỉ là sự thử nghiệm hình thức mà còn là sự bứt phá trong tư tưởng, khát vọng tạo nên những giá trị thẩm mỹ chưa từng có, làm giàu cho đời sống tinh thần của nhân loại.

Trước hết, cần thấy rằng vì sao nhà văn, nghệ sĩ phải luôn đổi mới, sáng tạo. Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống, mà đời sống thì luôn vận động không ngừng. Xã hội thay đổi từng ngày, tâm tư con người biến đổi theo từng thời đại. Nếu nghệ sĩ chỉ lặp lại những gì đã cũ, văn chương sẽ trở thành một thứ di vật, mất đi chức năng nuôi dưỡng tinh thần. Bất cứ cái gì mới rồi cũng sẽ cũ đi; cái cũ chỉ tồn tại lâu dài nếu nó từng mang hơi thở của sự mới mẻ trong thời điểm ra đời. Bởi vậy, người nghệ sĩ không thể ngồi yên, mà luôn phải là những người tiên phong, dám đi đầu trên những con đường chưa từng được khai phá.

Mặt khác, đổi mới cũng là nhu cầu nội tại của chính nghệ sĩ. Người nghệ sĩ mang trong mình khát vọng khẳng định cái tôi sáng tạo, muốn làm mới chính bản thân và dấn thân vào những cuộc thử nghiệm táo bạo. Chúng ta có thể thấy rõ điều này trong văn học Việt Nam hiện đại: từ phong trào Thơ mới 1932–1945 với sự cách mạng về thi pháp thơ ca, đến công cuộc đổi mới văn học sau 1975, đặc biệt là thời kỳ Đổi mới 1986, các thế hệ nghệ sĩ đã luôn không ngừng tìm tòi để thoát khỏi khuôn khổ cũ, khẳng định phong cách riêng. Đồng thời, sự sáng tạo còn xuất phát từ nhu cầu tiếp nhận của độc giả. Con người trong xã hội hiện đại không thể mãi chỉ tìm thấy mình trong những mô típ quen thuộc; họ khao khát những tác phẩm mới mẻ, mang lại những trải nghiệm thẩm mỹ độc đáo, giúp họ sống sâu hơn, nghĩ khác đi.

Đôi chân sáng tạo của nghệ sĩ thể hiện trên nhiều phương diện. Trước hết là ở đề tài. Người nghệ sĩ có thể khám phá những vùng đất mới của đời sống, hoặc ngay trong những đề tài quen thuộc, họ vẫn biết cách tiếp cận từ những góc nhìn khác lạ. Nguyễn Huy Thiệp với những truyện ngắn như Tướng về hưu đã mở ra một cách nhìn sắc lạnh, tỉnh táo về số phận con người sau chiến tranh, khác hẳn văn phong lãng mạn trước đó. Tiếp theo là sự cách tân trong thể loại và giọng điệu. Thơ mới từng phá bỏ niêm luật gò bó của thơ Đường, mở ra cách diễn đạt cá nhân, giàu cảm xúc. Văn học đương đại cũng chứng kiến sự thử nghiệm của nhiều nhà văn với tiểu thuyết đa thanh, với bút pháp hậu hiện đại. Không chỉ thế, sự đổi mới còn thể hiện ở phương tiện biểu đạt: ngôn ngữ, kết cấu, thủ pháp nghệ thuật. Chính những yếu tố ấy đã giúp văn học luôn tươi mới, không ngừng vận động cùng đời sống.

Sự sáng tạo ấy mang lại nhiều ý nghĩa lớn lao. Trước hết, nó tạo ra dấu ấn riêng, phong cách riêng của mỗi nghệ sĩ. Một Nguyễn Tuân tài hoa với sự độc đáo của cái tôi ngông nghênh, một Xuân Diệu với cái tôi tình yêu cuồng nhiệt, một Nguyễn Minh Châu với triết lý nhân sinh sâu sắc – tất cả đều là kết quả của những bước đi sáng tạo không ngừng. Xa hơn, những cách tân mạnh mẽ còn tạo ra những giá trị mĩ học mới, phá vỡ thói quen thẩm mỹ cũ, khởi đầu cho một giai đoạn văn học mới. Văn học vì thế không chỉ kế thừa mà còn tích lũy, phát triển, làm nên chiều sâu văn hóa của cả dân tộc. Và chính những nghệ sĩ tiên phong, bằng đôi chân sáng tạo của mình, đã trở thành người dẫn đường cho thế hệ sau.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, không phải mọi sự đổi mới đều mang lại giá trị. Đổi mới phải gắn liền với kế thừa, phải biết giữ lấy những tinh hoa bền vững của truyền thống để không đánh mất bản sắc. Đồng thời, sự cách tân cũng cần có quá trình ấp ủ, thai nghén, có sự cộng hưởng của bối cảnh xã hội và nền văn học. Người nghệ sĩ không thể chỉ chạy theo sự khác biệt hình thức, mà phải đổi mới từ trong tư tưởng, từ quan niệm sống, từ cái nhìn nhân sinh. Có như thế, những sáng tạo mới thực sự có linh hồn, mới thuyết phục được người đọc.

Từ vấn đề trên, ta nhận thấy những nghệ sĩ tiên phong luôn phải đối diện với nhiều thách thức. Họ dấn thân vào những con đường chưa ai đi, nên không tránh khỏi cô độc, thậm chí bị chống đối bởi định kiến, thói quen thẩm mỹ cũ. Nhiều người đã phải chịu bi kịch – bi kịch của người mở đường. Nhưng chính họ, bằng lòng dũng cảm, bằng đôi chân sáng tạo, đã mở ra con đường cho văn học, cho nghệ thuật đi tiếp. Người nghệ sĩ đích thực vì thế xứng đáng được trân trọng và sẻ chia. Đồng thời, đôi chân ấy cũng phải có “cái rễ” – tức là cốt lõi tư tưởng, bản sắc riêng. Cách tân không phải vay mượn từ bên ngoài, mà xuất phát từ sự chiêm nghiệm, từ đời sống nội tâm sâu sắc của chính người nghệ sĩ.

Hai câu thơ của Becton Brecht là một lời nhắc nhở đầy ý nghĩa: con người có đôi chân để bước đi, và nghệ sĩ càng cần đôi chân ấy để sáng tạo, để cách tân, để không ngừng làm giàu cho văn học, cho đời sống tinh thần nhân loại. Đôi chân của người nghệ sĩ không chỉ in dấu trên mặt đất, mà còn in dấu trong tâm hồn bao thế hệ độc giả, làm nên sức sống bất tử cho nghệ thuật. Mỗi chúng ta, trên hành trình lao động sáng tạo, cũng cần nuôi dưỡng cho mình một “đôi chân” không mỏi – đôi chân của khát vọng và dấn thân.