Nghệ thuật dẫn dắt và chuyển ý trong bài viết nghị luận văn học

Trong quá trình viết bài nghị luận văn học, việc dẫn dắt luận điểm và chuyển đoạn, chuyển ý là một thao tác nghệ thuật quan trọng nhưng cũng đầy thử thách đối với học sinh. Tuy không dễ để thực hiện nhuần nhuyễn, song nếu biết cách vận dụng linh hoạt, người viết có thể khiến bài văn của mình trở nên tinh tế, hấp dẫn và giàu chiều sâu hơn.

Một trong những cách dẫn dắt hiệu quả là sử dụng những nhận định mang tính lí luận văn học có nội dung tương đồng với tác phẩm đang phân tích. Những nhận định này không chỉ đóng vai trò khơi nguồn cho dòng cảm xúc và tư duy phân tích, mà còn tạo ra “chiếc cầu nối” tinh tế giúp người đọc bước vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ một cách tự nhiên.

Dưới đây là một số cách chuyển ý hay và giàu tính nghệ thuật mà người học có thể tham khảo và luyện tập để làm giàu cho ngôn ngữ nghị luận của mình:

+ Cách 1: “Việc sáng tạo nghệ thuật vẫn có hai thiên hướng: Làm giàu mình và làm rõ mình. Để tạo nên một ngòi bút đa dạng, cần làm phong phú bản thân. Để tạo dấu ấn cá tính, lại rất cần làm sắc nét bản ngã” (Chu Văn Sơn). Văn chương không bao giờ lặp lại mình trên trang giấy, bởi cái “chất giọng” riêng của nhà văn/ nhà thơ mới là thứ mật ngọt thu hút độc giả. Thứ mật ngọt mà nhà văn A/ nhà thơ A đem đến là… +Dẫn dắt với ý vào nhận định.

Ví dụ: Andersen khẳng định “Không có câu chuyện cổ tích nào đẹp hơn câu chuyện do chính cuộc sống viết ra”, hãy chứng minh nhận định đó qua việc phân tích tác phẩm “Anh Hai” dưới đây của Bùi Quang Minh?

=>Việc sáng tạo nghệ thuật vẫn có hai thiên hướng: Làm giàu mình và làm rõ mình. Để tạo nên một ngòi bút đa dạng, cần làm phong phủ bản thân. Để tạo dấu ấn cá tính, lại rất cần làm sắc nét bản ngã” (Chu Văn Sơn). Văn chương không bao giờ lặp lại mình trên trang giấy, bởi cái “chất giọng” riêng của nhà văn mới là thứ mật ngọt thu hút độc giả. Thứ mật ngọt mà nhà văn Bùi Quang Minh đem đến là sự hi sinh cao cả của một người anh vĩ đại qua tác phẩm “Anh Hai” vô cùng độc đáo khiến ta thực sự thấu hiểu được “câu truyện cổ tích” đẹp nhất chắc chắn phải “do chính cuộc sống” viết ra…

+ Cách 2: Âm nhạc sẽ không xuất hiện và không làm rung động lòng người nếu cuộc sống không kỳ diệu với muôn nghìn âm thanh trầm bổng. Âm thanh là phương tiện biểu hiện của âm nhạc cũng như ngôn ngữ làm nên thế giới văn chương. Nhà văn/nhà thơ là kỹ sư tâm hồn với chất liệu ngôn ngữ trong tay, phải học hỏi sáng tạo để cấu thành tác phẩm. Vậy nên, tác phẩm A của nhà văn/ nhà thơ B chính là khúc nhạc văn chương sâu lắng nhất đã nói lên …(Nội dung tác phẩm) để lại trong trái tim bạn đọc những dư vị thật ngọt ngào sâu sắc về giá trị văn chương + Ý nhận định.

=> Âm nhạc sẽ không xuất hiện và không làm rung động lòng người nếu cuộc sống không kỳ diệu với muôn nghìn âm thanh trầm bỏng. Âm thanh là phương tiện biểu hiện của âm nhạc cũng như ngôn ngữ làm nên thế giới văn chương. Nhà văn là kỹ sư tâm hồn với chất liệu ngôn ngữ trong tay, phải học hỏi sáng tạo để cấu thành tác phẩm. Và tác phẩm “Anh Hai” của nhà văn Bùi Quang Minh chính là khúc nhạc văn chương sâu lắng nhất đã nói lên sự hi sinh cao đẹp của người anh dành cho gia đình và các em, để lại trong trái tim bạn đọc những du vị thật ngọt ngào sâu sắc về giá trị văn chương khiến ta nhận ra rõ câu chuyện “cổ tích” đẹp nhất vẫn là do “chính cuộc sống viết ra”.

+ Cách 3: Có những tác phẩm đi qua đời ta, giản dị và mong manh. Với những nhịp đập mảnh mai, êm ái của trái tim, những rung động mơ hồ của cảm xúc nhưng để lại trong ta một nốt nhạc ngân nga, ngân nga mãi. Những nốt nhấn cảm xúc ấy cứ đeo đẳng, ám ảnh suốt một đời, làm ta xúc động và trăn trở. Phải chăng đó là những câu thơ/ câu văn hay, đã đạt được phẩm chất đích thực của nghệ thuật và cũng chính là những day dứt băn khoăn của người nghệ sĩ suốt một đời sống chết với văn chương như tác giả A, đã gửi lại qua truyện ngắn/ thi phẩm B để khẳng định giá trị C (ý chính nhận định).

Ví dụ: Đuy-blây có viết: “Thơ là người thu ký trung thành của những trái tim”, phân tích bài thơ sau đây để làm sáng tỏ quan điểm đó?

Cúc Đại
Tác giả: Nguyễn Thuyền

Thân là cúc dại mọc ven đường
Nhỏ nhặn quê mùa kém sắc hương
Nụ trắng đơn sơ nhiều kẻ chán
Hoa vàng giản dị chẳng người thương.
Âm thầm tỏ ngát trên đồng ruộng
Mạnh mẽ vươn cao giữa phố phường
Mặc có mưa giông và bão dập
Thì em vẫn đứng vững kiên cường.

=> Có những tác phẩm đi qua đời ta, giản dị và mong manh. Với những nhịp đập mảnh mai, êm ái của trái tim, những rung động mơ hồ của cảm xúc nhưng để lại trong ta một nốt nhạc ngân nga, ngân nga mãi. Những nốt nhấn cảm xúc ấy cứ đeo đẳng, ám ảnh suốt một đời, làm ta xúc động và trăn trở. Phải chăng đó là những câu thơ hay, đã đạt được phẩm chất đích thực của nghệ thuật và cũng chính là những day dứt băn khoăn của người nghệ sĩ suốt một đời sống chết với văn chương như tác giả Nguyễn Thuyền, đã gửi lại qua thi phẩm “Hoa cúc dại” để khẳng định giá trị của người nghệ sĩ sẽ mai là “thư kí trung thành của những trái tim”.