Ai đó đã từng nói rằng văn chương bắt nguồn từ nỗi đau. Nếu đúng như vậy, thì nhà văn chính là người mang trong mình một tâm hồn đủ nhạy cảm để cảm nhận nỗi đau ấy, đủ bản lĩnh để cất lên tiếng nói từ những dằn vặt, bất an của thời đại. Nhà văn Robert Olen Butler, tác giả tập truyện ngắn nổi tiếng “Hương thơm từ miền núi lạ”, đã từng phát biểu: “Nhà văn là người sớm nhạy cảm với những bất trắc của xã hội và tìm một cách diễn đạt khả xúc về nỗi bất an, lo lắng, dằn vặt đó. Trước một thế giới tan vỡ hay có nguy cơ tan vỡ, nhà văn nhặt nhạnh những mảnh vỡ để tái tạo lại chính nó, đồng thời kích hoạt những dây đàn cảm xúc của con người.” Câu nói ấy không chỉ khẳng định sứ mệnh thiêng liêng của người nghệ sĩ mà còn hé mở hành trình đầy gian nan nhưng cũng vô cùng cao cả của văn chương trước cuộc đời.
Trước hết, cần hiểu rằng nhà văn là chủ thể sáng tạo mang trong mình một trái tim đặc biệt nhạy cảm. Họ không đứng ngoài cuộc sống như một kẻ quan sát lạnh lùng, mà luôn lắng nghe những rung động nhỏ nhất của thời đại. “Nhạy cảm với những bất trắc của xã hội” chính là khả năng phát hiện sớm những rạn nứt, những khủng hoảng âm ỉ trong đời sống con người – những điều mà đôi khi số đông còn chưa kịp nhận ra. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở cảm nhận, nhà văn chưa thể hoàn thành thiên chức của mình. Điều quan trọng hơn là họ phải “tìm một cách diễn đạt khả xúc” để chuyển hóa những lo âu, dằn vặt ấy thành hình tượng nghệ thuật. Đó là quá trình chắt lọc, sáng tạo, là sự kết tinh giữa tư tưởng và cảm xúc, để từ những nỗi đau riêng lẻ trở thành tiếng nói chung của nhân loại.
Không dừng lại ở việc phát hiện và phản ánh, nhà văn còn mang một sứ mệnh lớn lao hơn: “nhặt nhạnh những mảnh vỡ để tái tạo lại chính nó”. Cuộc sống vốn không phải lúc nào cũng nguyên vẹn; nó chứa đầy những đổ nát của chiến tranh, của tha hóa, của sự lãng quên và vô cảm. Trước hiện thực ấy, nhà văn không quay lưng, cũng không tuyệt vọng. Họ kiên nhẫn gom góp từng mảnh vụn của đời sống, một số phận nhỏ bé, một nỗi đau âm thầm, một vẻ đẹp bị khuất lấp để dựng lại bức tranh hiện thực với tất cả chiều sâu và tính nhân bản của nó. Quan trọng hơn, thông qua quá trình tái tạo ấy, nhà văn “kích hoạt những dây đàn cảm xúc của con người”, khiến người đọc biết rung động, biết yêu thương, biết phẫn nộ trước cái ác và tin tưởng vào cái thiện. Văn học, vì thế, không chỉ là tấm gương phản chiếu đời sống mà còn là ngọn lửa thắp sáng tâm hồn.
Thực tiễn văn học đã nhiều lần chứng minh cho nhận định ấy. Nam Cao là một trong những cây bút tiêu biểu đã sớm nhận ra những bi kịch của con người trong xã hội cũ. Trong “Chí Phèo”, ông không chỉ phản ánh một hiện thực tàn nhẫn nơi con người bị đẩy đến bờ vực tha hóa, mà còn đi sâu khám phá căn nguyên của bi kịch ấy. Từ một anh nông dân lương thiện, Chí Phèo bị xã hội biến thành “con quỷ dữ của làng Vũ Đại”. Nhưng trong tận cùng tăm tối, ánh sáng nhân tính vẫn le lói khi Chí khao khát được làm người lương thiện. Chính chi tiết ấy đã đánh thức nơi người đọc niềm xót xa và ý thức về giá trị của nhân phẩm, đó chính là lúc “dây đàn cảm xúc” được gảy lên đầy ám ảnh.
Hay như Nguyễn Du, trong “Truyện Kiều”, đã “nhặt nhạnh” từ những mảnh đời đau khổ để dựng nên một bản trường ca về số phận con người. Ông không chỉ kể câu chuyện về một nàng Kiều tài sắc mà bạc mệnh, mà còn cất lên tiếng nói nhân đạo sâu sắc cho những kiếp người bị chà đạp. Qua từng câu thơ, từng nỗi đau, Nguyễn Du đã làm rung động trái tim bao thế hệ, khiến người đọc không thể dửng dưng trước bất công và bất hạnh. Đó chính là sức mạnh của văn chương: biến nỗi đau thành sự đồng cảm, biến bi kịch thành nhận thức.
Nhận định của Robert Olen Butler vì thế hoàn toàn thỏa đáng khi đề cao vai trò và sứ mệnh của nhà văn. Tuy nhiên, cần thấy rằng thiên chức của người cầm bút không chỉ dừng lại ở việc tố cáo hay phản ánh những “bất trắc” của xã hội. Văn học còn là nơi tôn vinh cái đẹp, khơi dậy những giá trị cao thượng và mở ra những viễn cảnh nhân văn cho tương lai. Để làm được điều đó, nhà văn không chỉ cần một trái tim giàu lòng trắc ẩn mà còn phải có tư tưởng lớn và tài năng nghệ thuật độc đáo. Đồng thời, người đọc cũng không thể thụ động; họ cần trở thành những “đồng sáng tạo”, biết lắng nghe, thấu hiểu và tiếp nhận tác phẩm bằng cả trí tuệ lẫn cảm xúc.
Ý kiến của Robert Olen Butler đã chạm đến cốt lõi của nghề viết: nhà văn là người vừa nhạy cảm với hiện thực, vừa có khả năng tái tạo và cảm hóa con người bằng nghệ thuật. Trong một thế giới còn nhiều bất an và đổ vỡ, văn chương vẫn âm thầm làm công việc của mình, kết nối những tâm hồn, chữa lành những tổn thương và thắp sáng niềm tin vào những giá trị bền vững của con người. Và chính ở đó, vẻ đẹp bất diệt của văn học được khẳng định.
Thảo luận về bài viết này