Thơ có ích gì?

Đề:
“Người đàn bà với chiếc áo thun màu đỏ,
Như tia lửa phát quang nơi gốc cây đã mục, như những bụi cây rực lên vì phồng giộp
Giơ tay đặt câu hỏi giữa căn phòng chật kín –
Thơ có ích gì?
Theo anh/chị, thơ có ích gì? Bằng trải nghiệm đọc bài thơ sau cùng một số tác phẩm tự chọn khác, hãy trình bày quan điểm của mình

Bài làm

Những vần thơ Andersen, những vần thơ ngân vang từ thung lũng Odenzo đã gieo vào tâm hồn nhà văn Paustovsky niềm cảm xúc mãnh liệt: “Andersen đã lượm lặt hạt thơ trên luống đất của người dân cày, ấp ủ chúng nơi trái tim ông rồi gieo vào những túp lều, từ đó lớn lên và nảy nở những bó hoa thơ tuyệt đẹp, chúng an ủi trái tim những người cùng khổ”. Âm vang của thơ ca đối với con người và cuộc đời có ý nghĩa như thế nào? Đến Alexdander vẫn còn trăn trở:

“Người đàn bà với chiếc áo thun màu đỏ,
Như tia lửa phát quang nơi gốc cây đã mục, như những bụi cây rực lên vì phồng giộp
Giơ tay đặt câu hỏi giữa căn phòng chật kín – Thơ có ích gì?”

Nói như Voltaire: “Thơ là âm nhạc của tâm hồn, nhất là những tâm hồn cao cả, đa cảm”. Alexdander đặt ra nghi vấn: “Thơ có ích gì?”, nó có chức năng gì, có ý nghĩa như thế nào đối với con người và cuộc đời? Và có lẽ, những vần thơ ấy đã đi vào lòng người, trở thành “tia lửa phát quang nơi gốc cây đã mục, như những bụi cây rực lên vì phồng giộp” – thơ chất chứa những xúc cảm của con người, ấp ủ trái tim, nuôi dưỡng những giá trị tinh thần. Nó không chỉ là tiếng nói của riêng ai mà đã trở thành tiếng lòng chung của tất cả những trái tim cùng khổ, cho ta hiểu mình và hiểu người, hiểu đời. Khơi nguồn cho những giá trị nhân văn cao cả, hướng con người đến cái đẹp. Những vần thơ đầy suy ngẫm của Alexdander đã khẳng định chức năng, vai trò của thơ ca đối với con người và cuộc sống: Thơ phản ánh hiện thực đời sống, nó chất chứa tư tưởng, tình cảm của người cầm bút. Đồng thời, cho con người ta hiểu bản thân mình, đồng cảm với những phận người khác. Hướng ta đến vẻ đẹp chân – thiện – mỹ.

“Cuộc sống là mảnh đất màu mỡ cho thi ca bén rễ và sinh sôi” (Puskin). Bởi lẽ, ngay cả những bông hoa đẹp nhất, những tán cây cổ thụ rộng lớn nhất cũng phải bám rễ vào mảnh đất màu mỡ của cuộc đời mà lớn lên. Thơ ca ra đời từ cái hồn của cuộc sống, nó hút lấy những gì đẹp đẽ nhất, những gì tinh túy nhất ở đời. Thử hỏi kiệt tác “Truyện Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du, “Nhớ rừng” của Thế Lữ, “Tràng giang” của Huy Cận,… nếu tách rời khỏi mảnh đất của thời đại, ngó lơ hiện thực xã hội, liệu thơ ca có tồn tại cùng dòng chảy của thời gian hay không? Không phải ngẫu nhiên mà Hoài Thanh nhận định: “Từ bao giờ cho đến bây giờ, từ Hômerơ đến kinh thi, đến ca dao Việt Nam, thơ vẫn là một sức đồng cảm mãnh liệt và quảng đại. Nó đã ra đời giữa những vui buồn của loài người và nó sẽ kết bạn với loài người cho đến ngày tận thế”. Bởi lẽ thơ là tiếng nói của tình cảm con người, là những rung động của trái tim trước cuộc đời. Đánh mất tình cảm là đánh mất hạt nhân của thơ ca. Min Ji đã một lần nữa khẳng định: “Thơ là sự giải thoát của ngôn ngữ, là nơi dừng chân của tinh thần…”. Dưới lớp vỏ ngôn từ nghệ thuật, thơ bộc lộ tâm tư, tình cảm một cách sâu sắc và tinh tế, vượt qua rào cản ngôn ngữ thường nhật, làm rung lên dây thần kinh cảm xúc, tác động mạnh mẽ lên tâm hồn. Từ đó khơi gợi tính nhân văn nhân đạo sâu sắc như Chi-ô đã thể hiện trong thơ Haiku của mình:

“A hoa triêu nhan
Dây gầu vương hoa bên giếng
Đành xin nước nhà bên”

Thi nhân đã phát hiện ra khung cảnh những bông hoa triêu nhan cuốn vào sợ dây gàu bên giếng, nhìn thấy sự sống, nhìn thấy cái đẹp trong đóa hoa triêu nhan dù nhỏ nhoi nhưng bền bỉ. Trước vẻ đẹp đó, nhà thơ nâng niu, trân trọng, không nỡ làm tổn thương nên đành “xin nước nhà bên” để sự sống được hiện hữu. Đó là tinh thần “ý tại ngôn ngoại”, cũng chính là sự vô ngôn của Thiền và tính nhân văn của Phật giáo. Để làm được điều đó, người nghệ sĩ trước hết phải là “phu chữ” trong việc chắt gạn, kết đọng ngôn ngữ đời thường thành ngôn ngữ nghệ thuật. Tác phẩm ấy có giá trị, mang đến thông điệp nhân sinh sâu sắc cho bạn đọc bởi chính những hình ảnh gợi vẻ đẹp tương đồng, hòa hợp của những bông hoa triêu nhan và dây gàu bên giếng, cùng với ý nghĩa mà nó đem lại vượt ra khỏi sự giới hạn của ngôn từ. Chính những điều đó đã nhen nhóm trong lòng độc giả một đốm lửa nhỏ về thông điệp sống đang trực bùng cháy: Cần phải có nội tâm tĩnh lặng, tính cách dịu dàng và hơn cả là một tình thương lớn, một tấm lòng trắc ẩn để nâng niu và trân trọng cái đẹp, cho phép nó bén rễ và sinh sôi, cho đời sống tinh thần con người trở nên sâu sắc và phong phú hơn.

“Thi ca là một khi cảm xúc tìm được ý nghĩ và ý nghĩ tìm được ngôn từ” (R.Frost). Và dường như thứ tình cảm Nguyễn Phúc Lộc Thành trong bài thơ “Giấc mơ sông Thương 11” cũng đã rất khó khăn để định hình cảm xúc và bộc lộ qua lớp vỏ ngôn từ như thế:

“Áo trời rách lắm rồi
Bân Tôi vá mà nhớ
ngàn lần vào em

Trăng miền Kinh Bắc rũ mềm
Xuống môi nhưng nhức
để đêm tần ngần”

Có lẽ niềm nhớ nhung của nhân vật trữ tình đã hòa quyện vào những hình ảnh giàu biểu tượng: “áo trời”, “trăng miền Kinh Bắc”, và “môi nhưng nhức”. Nỗi nhớ ấy vừa da diết, vừa mơ hồ, làm con người phải “tần ngần” trong đêm. Cùng với nỗi nhớ “ngàn lần”, không gian, thời gian dường như ngưng đọng trong đêm cho ta cảm giác về sự hoài niệm và tiếc nuối của một tình yêu đẹp đẽ. Thi ca đã chất chứa nỗi nhớ sâu sắc và cảm xúc mãnh liệt của tình yêu dưới vỏ bọc ngôn từ như thế
Chẳng phải ngẫu nhiên mà Chế Lan Viên tâm niệm:

“Anh chỉ mong câu thơ anh sống khỏi một đêm, có ích quá một ngày
Đúng cái đêm bà mẹ chết con cần một câu thơ cho đỡ khổ
Đúng cái ngày người chiến sĩ trên chiến hào ôm xác bạn ngả vào tay”
(Thơ bình phương – đời lập phương)

Thi ca đâu chỉ là vấn đề của tình cảm cá nhân người nghệ sĩ, nó còn là tiếng lòng chung của những con người cùng khổ. Nói như Sóng Hồng: “Thơ cũng như nhạc có thể trở thành một sức mạnh phi thường khi nó chinh phục được trái tim của quần chúng nhân dân”. Trong thời đại hiện nay, con người dường như bị “mất kết nối” với những người xung quanh và với chính bản thân mình. Có không ít thi nhân đã từng ca thán về nỗi cô đơn, lạc lõng trong đời người nghệ sĩ:

“Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang,
Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng;”
(“Đây mùa thu tới” – Xuân Diệu)

Rặng liễu được nhìn nhận như những giọt lệ buồn rơi xuống, tưởng chừng như đang kể lể về một cảm xúc bi thương, mất mát, hay một sự chia lìa đau đớn. Đó phải chăng là cảm tình của cảnh vật sau khi được nhân hóa hay chính là nỗi đau của chính thi nhân? Trong “Tràng giang”, Huy Cận cũng đã từng bộc bạch:

“Nắng xuống, trời lên sâu chót vót
Sông dài, trời rộng, bến cô liêu.”

Cõi thiên nhiên ấy quả là mênh mông với “sông dài, trời rộng”, còn những gì thuộc về con người thì lại bé nhỏ, cô đơn biết bao. Thực vậy, nỗi lòng thi nhân lan ra, khiến cảnh vật đã đìu hiu nay càng thêm buồn, thêm quạnh quẽ. Thi sĩ đang đối mặt với sự cô đơn, lạc lõng của chính mình. Bởi lẽ, thơ ca cho con người đối diện với cảm xúc thật của bản thân, đồng thời cũng cho bạn đọc đồng cảm với nỗi lòng của người cầm bút, cùng thi nhân đau nỗi đau của con người.

“Đối với tôi văn chương không phải là cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối, tàn ác, vừa làm cho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn”. (Thạch Lam). Thi ca muôn đời không chỉ dùng vũ khí của mình để đấu tranh cải tạo xã hội mà với thứ “ánh sáng riêng” len lỏi vào từng ngõ ngách của tâm hồn, văn chương tác động tích cực đến nhận thức tư tưởng của con người, tác động đến “nội tâm, tâm hồn con người”. Ta được “ra người”, sống tốt hơn nhận thức đúng đắn về cuộc sống để hướng tới giá trị chân – thiện — mĩ. Bài thơ “Tiếng vọng” của Nguyễn Quang Thiều thức
tỉnh lương tri con người như thế:

“Con chim sẻ nhỏ chết rồi
Chết trong đêm cơn bão về gần sáng
Đêm ấy tôi nằm trong chăn nghe cánh chim đập cửa
Sự ấm áp gối chăn đã giữ chặt tôi
Và tôi ngủ ngon lành đến lúc bão vơi.”

Ông có thể cảm nhận được ngoài trời đang mưa bão có giông, gió đập cửa mạnh từng hồi rất gay gắt; ông có thể nghe được “cánh chim đập cửa”, gió thổi bay làm chú chim bé nhỏ bị va đập vào, gõ cửa cầu cứu con người cho một chỗ tránh bão qua đêm. Nhưng, giữa giá trị vật chất và giá trị tinh thần, phía nào sẽ giành chiến thắng? Ấm áp, chăn gối, giấc ngủ ngon đều là những giá trị vật chất đã ngăn cản con người và bỏ mặc chú chim bé nhỏ ấy. Rằng sự ấm áp và vật chất con người đang hưởng thụ có khả năng ngăn cản con người quan tâm đến cuộc sống này nhiều hơn chút. Và vì những giá trị vật chất đó, mà con người trở nên ích kỷ, bỏ mặc nhưng sinh linh bé nhỏ ngoài kia. Sự vô tâm ấy của con người (chỉ một chút thôi) cũng đủ để kéo theo sau đó hàng loạt những hiện thực đau thương cho cả bản thân và những điều xung quanh mình. “Những con chim non mãi mãi chẳng ra đời”, sẽ không được nghe những bản hòa ca vào mỗi sớm mai, cũng chẳng có cơ hội tái sinh và lặp lại những điều tốt đẹp đó nữa. Thơ ca tác động đến nơi sâu thẳm nhất trong tâm hồn con người, “khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, ý thức phản kháng cái ác; cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp” (Aimatop)

Những vần thơ của Alexdander gieo vào lòng bạn đọc những trăn trở, suy ngẫm về chức năng, vai trò của văn học đối với chính bản thân và với người, với đời. Thơ ca chứa đựng trong nó những tinh hoa cảm xúc của con người, cho ta hiểu chính mình, hiểu người, hiểu đời. Trong xã hội hiện đại, thơ ca – biểu tượng của cái đẹp và cảm xúc – đôi khi bị xem là
không cần thiết. Tuy nhiên, chính thơ là nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, giúp con người sống một cách trọn vẹn hơn. Thơ ca không phải là công cụ để giải quyết vấn đề vật chất, nhưng nó là tiếng nói nhắc nhở con người về những giá trị nhân văn, về ý nghĩa sâu sắc của cảm xúc, của tình yêu và lòng trắc ẩn.

Một tác phẩm đạt đến ngưỡng “giá trị bất biến” đòi hỏi người nghệ sĩ phải có năng lực tái hiện cuộc sống, đưa hiện thực vào tác phẩm dưới góc nhìn cá tính chủ quan của mình, để nhà thơ “là người thư kí trung thành của thời đại”. “Phát hiện ra những khả năng của đời sống” và sáng tạo thế giới mới trong văn chương; sáng tạo ngôn ngữ quần chúng thành ngôn từ nghệ thuật để thể hiện nội dung tư tưởng một cách độc đáo, mang đến cho bạn đọc những thông điệp trân quý, đưa “đứa con tinh thần” của mình lên thành một tác phẩm có giá trị, cống hiến cho văn học dân tộc. Bạn đọc trong quá trình tiếp nhận phải mở rộng tâm hồn mình, sẵn sàng đón nhận và rung động mãnh liệt, đồng cảm sâu sắc với những hình tượng nhân vật trong tác phẩm để hình dung được hiện thực cuộc sống thời đại đó. Có trí tưởng tượng phong phú để thâm nhập, sống trong thế giới của tác phẩm để đồng cảm với nhà văn và những phận người bé mọn; nhận ra những ý nghĩa, thông điệp nhân sinh mà nhà văn kí gửi.

Thơ ca là tiếng hát của trái tim, là nơi dừng chân của tinh thần, do đó không đơn giản mà cũng không thần bí, thiêng liêng… Thơ ca chân chính phải là nguồn thức ăn tinh thần nuôi tâm hồn phát triển, nó không được là thứ thuốc phiện tinh thần êm ái, nhỏ nhen mà độc hại”. Thơ – như tia lửa nhỏ nhoi trong bóng tối, có thể chẳng đủ sức thắp sáng cả một căn phòng chật kín, nhưng nó đủ để làm bừng lên cảm xúc của một tâm hồn, đủ để khơi dậy những góc khuất bị lãng quên. Thơ không xây nên những thành tựu vĩ đại, nhưng thơ làm mềm hóa những ranh giới khô khan, gắn kết những trái tim, và nhắc nhở con người rằng sống không chỉ là tồn tại.