10 công thức mở bài "công phá" mọi dạng đề nghị luận văn học

Tóm tắt nội dung

A. Lí thuyết về mở bài

1. Mở bài là gì?

Mở bài là phần đầu tiên của bài văn, có nhiệm vụ giới thiệu vấn đề nghị luận, định hướng nội dung triển khai ở phần thân bài và tạo tiền đề cho kết luận sau này.

Một mở bài hay không chỉ giúp người đọc nhận biết được vấn đề cần bàn luận mà còn khơi gợi hứng thú, tạo ấn tượng ban đầu và dẫn dắt người đọc bước vào thế giới của tác phẩm văn học một cách tự nhiên.

Có thể xem mở bài như cánh cửa đầu tiên của một ngôi nhà. Cánh cửa ấy càng được mở ra khéo léo, người đọc càng có thiện cảm và mong muốn tiếp tục khám phá nội dung phía sau.

2. Yêu cầu của một mở bài tốt

Một mở bài đạt yêu cầu cần đảm bảo những tiêu chí sau:

+ Giới thiệu đúng vấn đề mà đề bài yêu cầu nghị luận.
+ Nêu được phạm vi bàn luận một cách rõ ràng.
+ Chỉ trình bày những ý khái quát, tránh phân tích quá sâu ngay từ phần mở bài.
+ Diễn đạt ngắn gọn, súc tích nhưng vẫn có sức gợi.
+ Tạo được sự hấp dẫn, gây thiện cảm với người đọc.

Thông thường, độ dài phù hợp của mở bài khoảng từ 5 đến 8 dòng đối với bài văn 600 chữ và từ 8 đến 12 dòng đối với bài văn dài.

B. 10 công thức viết mở bài hiệu quả

1. Mở bài theo đề tài

Cách làm

Mỗi tác phẩm văn học đều hướng tới phản ánh một lĩnh vực nào đó của cuộc sống như tình yêu, gia đình, quê hương, đất nước, người lính, tuổi trẻ, chiến tranh, số phận con người…

Khi viết mở bài theo đề tài, người viết bắt đầu từ những suy ngẫm chung về đề tài ấy rồi dẫn dắt vào tác phẩm và vấn đề nghị luận.

Đây là cách mở bài phổ biến nhất vì dễ viết, dễ nhớ và phù hợp với hầu hết các dạng đề.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích vẻ đẹp tình đồng chí trong bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu.

Mở bài:

Tình bạn, tình đồng đội là một trong những tình cảm đẹp đẽ nhất của con người. Trong những năm tháng chiến tranh gian khổ, tình cảm ấy càng trở nên thiêng liêng và bền chặt bởi được thử thách trong bom đạn, gian lao. Viết về đề tài người lính và tình đồng đội, Chính Hữu đã để lại dấu ấn sâu đậm qua bài thơ “Đồng chí”. Tác phẩm là khúc ca cảm động về tình đồng đội keo sơn, gắn bó của những người lính trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

2. Mở bài bằng sự tương phản

Cách làm

Người viết tạo ra một sự đối lập hoặc tương phản nhằm làm nổi bật vấn đề cần nghị luận.

Sự đối lập có thể là: Giữa chiến tranh và hòa bình; Giữa hạnh phúc và bất hạnh; Giữa ánh sáng và bóng tối; Giữa cái cũ và cái mới.

Cách mở bài này giúp tạo ấn tượng mạnh và thu hút người đọc ngay từ những dòng đầu tiên.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích nhân vật Vũ Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương”.

Mở bài:

Có ai đó đã từng nói: “Phụ nữ sinh ra không phải để bị tổn thương, mà để được yêu thương và nâng niu”. Thế nhưng trong xã hội phong kiến xưa, nhiều người phụ nữ lại phải sống trong bất công, đau khổ và bi kịch. Vũ Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ là một minh chứng tiêu biểu. Qua nhân vật này, tác giả đã cất lên tiếng nói cảm thương sâu sắc đối với số phận người phụ nữ đồng thời tố cáo những bất công của xã hội đương thời.

3. Mở bài theo tác giả

Cách làm

Mỗi nhà văn, nhà thơ đều có phong cách sáng tác riêng. Người viết có thể bắt đầu bằng việc giới thiệu những nét đặc sắc nhất về tác giả rồi dẫn dắt vào tác phẩm. Đây là cách mở bài được sử dụng rất nhiều trong các bài thi vì vừa ngắn gọn vừa dễ ghi điểm.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích bài thơ “Sang thu” của Hữu Thỉnh.

Mở bài:

Hữu Thỉnh là nhà thơ trưởng thành trong những năm tháng kháng chiến chống Mĩ. Thơ ông giàu chất suy tư, tinh tế trong cảm nhận thiên nhiên và cuộc sống. “Sang thu” là một trong những thi phẩm đặc sắc của ông. Bằng những cảm nhận nhạy bén và tâm hồn giàu rung động, nhà thơ đã khắc họa khoảnh khắc giao mùa từ hạ sang thu thật nhẹ nhàng, sâu lắng và đầy chất thơ.

4. Mở bài bằng phép so sánh

Cách làm

Người viết đặt tác phẩm hoặc tác giả trong mối tương quan với một tác phẩm hay tác giả khác để làm nổi bật nét riêng của đối tượng nghị luận. Cách mở bài này thể hiện vốn hiểu biết văn học phong phú của người viết.

Ví dụ

Đề bài: Cảm nhận về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng”.

Mở bài:

Nếu chị Dậu trong “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố gây xúc động bởi tình thương chồng thương con sâu nặng, nếu lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao khiến người đọc day dứt bởi lòng tự trọng cao quý thì ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân lại để lại dấu ấn đặc biệt bởi tình yêu làng quê hòa quyện với lòng yêu nước tha thiết. Hình tượng nhân vật đã góp phần làm nên thành công đặc sắc của tác phẩm.

5. Mở bài theo hoàn cảnh sáng tác

Cách làm

Nhiều tác phẩm ra đời trong những hoàn cảnh đặc biệt. Việc giới thiệu hoàn cảnh sáng tác sẽ giúp người đọc hiểu sâu hơn giá trị nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích bài thơ “Bếp lửa” của Bằng Việt.

Mở bài:

Năm 1963, khi đang học tập xa quê hương tại Liên Xô, Bằng Việt đã viết bài thơ “Bếp lửa” bằng tất cả nỗi nhớ gia đình và quê hương da diết. Từ hình ảnh bếp lửa quen thuộc, nhà thơ đã gợi lại những kỉ niệm tuổi thơ bên người bà kính yêu, đồng thời thể hiện tình cảm gia đình sâu nặng và lòng biết ơn chân thành đối với những người đã nâng đỡ ta trong cuộc đời.

6. Mở bài theo giai đoạn văn học

Cách làm

Mỗi giai đoạn lịch sử đều tạo nên những đặc điểm riêng cho văn học. Người viết có thể bắt đầu bằng việc giới thiệu bối cảnh lịch sử rồi dẫn vào tác phẩm.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích vẻ đẹp người lính trong bài thơ “Bài thơ về tiểu đội xe không kính”.

Mở bài:

Những năm tháng kháng chiến chống Mĩ cứu nước đã trở thành nguồn cảm hứng lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt ấy, hình ảnh người lính hiện lên với vẻ đẹp kiên cường, lạc quan và giàu lí tưởng. “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật là một tác phẩm tiêu biểu đã khắc họa thành công vẻ đẹp ấy.

7. Mở bài theo chủ đề

Cách làm

Chủ đề là tư tưởng, thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm qua tác phẩm. Người viết bắt đầu từ ý nghĩa của chủ đề rồi dẫn dắt vào tác phẩm.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích tình mẫu tử trong đoạn trích “Trong lòng mẹ”.

Mở bài:

Trong cuộc đời mỗi con người, tình mẫu tử luôn là tình cảm thiêng liêng và bền vững nhất. Đó là nguồn yêu thương vô tận nâng đỡ con người vượt qua mọi khó khăn của cuộc sống. Đến với đoạn trích “Trong lòng mẹ”, Nguyên Hồng đã tái hiện thật cảm động tình yêu thương mẹ mãnh liệt của bé Hồng, qua đó ca ngợi vẻ đẹp thiêng liêng của tình mẫu tử.

8. Mở bài theo thể loại

Cách làm

Xuất phát từ đặc trưng thể loại của tác phẩm rồi dẫn dắt vào vấn đề nghị luận.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích bài thơ “Viếng lăng Bác”.

Mở bài:

Thơ trữ tình là tiếng nói trực tiếp của cảm xúc và tâm hồn. Thông qua những hình ảnh giàu sức gợi và ngôn ngữ cô đọng, thơ giúp con người bộc lộ những rung động sâu xa nhất. “Viếng lăng Bác” của Viễn Phương là một bài thơ trữ tình đặc sắc như thế. Tác phẩm đã ghi lại những cảm xúc chân thành, tha thiết của nhà thơ khi lần đầu được vào lăng viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

9. Mở bài theo nhân vật hoặc theo hình tượng nghệ thuật

Cách làm

Bắt đầu từ nhân vật hoặc hình tượng trung tâm của tác phẩm rồi mở rộng đến vấn đề nghị luận.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích hình tượng cây tre trong bài thơ “Tre Việt Nam”.

Mở bài:

Thân gầy guộc, dáng thanh mảnh nhưng luôn vươn lên mạnh mẽ giữa đất trời, cây tre từ lâu đã trở thành biểu tượng đẹp của con người Việt Nam. Trong bài thơ “Tre Việt Nam”, Nguyễn Duy không chỉ khắc họa vẻ đẹp của loài cây thân thuộc mà còn gửi gắm những phẩm chất cao quý của dân tộc qua hình tượng nghệ thuật giàu ý nghĩa ấy.

10. Mở bài tạo yếu tố bất ngờ

Cách làm

Đặt một câu hỏi, một nghịch lí hoặc một nhận định độc đáo để thu hút sự chú ý của người đọc. Đây là cách mở bài khó nhưng rất hiệu quả nếu sử dụng khéo léo.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích nhân vật lão Hạc.

Mở bài:

Điều gì khiến một con người nghèo đói đến mức phải ăn củ chuối, sung luộc qua ngày vẫn quyết giữ gìn lòng tự trọng đến phút cuối cùng? Điều gì khiến cái chết của một lão nông dân lại ám ảnh biết bao thế hệ bạn đọc? Câu trả lời nằm trong truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao. Qua hình tượng nhân vật lão Hạc, nhà văn đã làm sáng lên vẻ đẹp nhân cách của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám.

🔻 Xem thêm: