Các bậc thầy về truyện ngắn đã chứng minh cho chúng ta thấy cái sức mạnh và lợi hại của công việc làm của họ

Macxim Gorki đã từng khẳng định “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn”, đây không chỉ là một quan niệm sáng tác mà còn là chìa khóa để khám phá bản chất của truyện ngắn. Bởi ở thể loại này, giá trị không nằm ở dung lượng mà ở khả năng dồn nén, cô đặc đến mức mỗi chi tiết đều mang sức nặng của tư tưởng và cảm xúc. Chính vì vậy, Bùi Việt Thắng đã nhấn mạnh: “Các bậc thầy về truyện ngắn… chỉ cần một số ít trang văn xuôi mà họ có thể làm nổ tung trong tình cảm và ý nghĩ người đọc những điều rất sâu xa và da diết của con người… Đó là tính cô đúc.” Nhận định ấy trở nên đặc biệt thuyết phục khi soi chiếu vào truyện cực ngắn “Trả lời một câu hỏi” của Slawomir Mrozek – một tác phẩm ngắn gọn mà ám ảnh, nơi cái giản dị bề mặt lại ẩn chứa những suy tư sâu xa về nhận thức và giới hạn của con người.

Truyện ngắn là thể loại tự sự cỡ nhỏ, nhưng không vì thế mà nhỏ bé về tầm vóc tư tưởng. Trái lại, chính trong khuôn khổ chật hẹp ấy, nhà văn phải chắt lọc, tinh luyện từng chi tiết để gửi gắm những vấn đề lớn của đời sống. “Một số ít trang văn xuôi” không chỉ nói đến độ ngắn về dung lượng, mà còn gợi lên yêu cầu khắt khe về sự hàm súc trong biểu đạt. “Làm nổ tung tình cảm và ý nghĩ người đọc” chính là khả năng gây chấn động, không phải bằng những sự kiện dồn dập mà bằng chiều sâu tư tưởng và sức gợi của nghệ thuật. Và “những điều rất sâu xa, da diết” chính là những vấn đề bản chất nhất của con người: giới hạn nhận thức, niềm tin, nỗi sợ, những nghịch lí tồn tại trong chính đời sống thường nhật. Tất cả những điều ấy được kết tinh trong “tính cô đúc” – một phẩm chất không thể thiếu của truyện ngắn, đồng thời cũng là thước đo tài năng của người nghệ sĩ.

Sở dĩ tính cô đúc giữ vai trò quan trọng bởi nó xuất phát từ chính đặc trưng của thể loại. Truyện ngắn không cho phép sự lan man, dài dòng; mỗi chi tiết đều phải “đắt”, mỗi câu chữ đều phải có sức nặng. Nhà văn giống như người thợ kim hoàn, gọt giũa từng đường nét để tạo nên một viên ngọc nhỏ mà sáng rực. Chính sự cô đọng ấy giúp tác phẩm tập trung vào một khoảnh khắc có ý nghĩa, nơi bản chất của con người và đời sống được phơi bày rõ nhất. Đồng thời, tính cô đúc còn mở ra những khoảng trống đầy ám ảnh, buộc người đọc phải suy nghĩ, liên tưởng, đối thoại với tác phẩm. Một truyện ngắn hay không khép lại khi trang sách kết thúc, mà còn tiếp tục vang vọng trong tâm trí người đọc rất lâu sau đó.

Nhìn vào truyện ngắn “Trả lời một câu hỏi”, ta thấy rõ nghệ thuật cô đúc được thể hiện một cách tinh tế và sắc sảo. Toàn bộ câu chuyện xoay quanh một tình huống độc đáo: khi con người đã khám phá gần như mọi bí mật của tự nhiên, thì lại bất lực trước một câu hỏi tưởng như quá đỗi đơn giản, vì sao con gà mái không bước ra khỏi vòng tròn vạch bằng phấn. Tình huống ấy vừa gây tò mò, vừa gợi nên một nghịch lí sâu sắc. Nó như một “cái bẫy” nhận thức: càng nghĩ đơn giản, càng thấy khó giải thích; càng tin vào sức mạnh của khoa học, càng nhận ra những giới hạn của chính mình.

Chính tình huống truyện này đã trở thành “hạt nhân” kết tinh toàn bộ ý nghĩa của tác phẩm. Không cần nhiều sự kiện, không cần nhiều nhân vật, chỉ với một câu hỏi nhỏ bé, tác giả đã mở ra cả một không gian suy tư rộng lớn. Sự nghịch lí ở đây không chỉ tạo nên tiếng cười châm biếm mà còn khiến người đọc giật mình: phải chăng con người đang quá tự tin vào tri thức của mình? Phải chăng càng tiến bộ, con người lại càng xa rời những điều giản dị nhất của đời sống?

Cốt truyện của tác phẩm được triển khai hết sức tối giản nhưng vẫn giàu sức gợi. Các nhà khoa học lao vào nghiên cứu, thử nghiệm, rồi thất bại. Cuối cùng, họ chọn cách dạy gà mái nói tiếng người để trực tiếp hỏi câu trả lời. Cao trào được đẩy lên ở cuộc họp báo – nơi mọi ánh mắt, mọi kì vọng dồn vào con gà. Và rồi, câu trả lời lại vô cùng giản dị: “Em chẳng biết gì đâu.” Một câu nói tưởng như ngây ngô nhưng lại có sức công phá mạnh mẽ. Nó làm sụp đổ mọi nỗ lực, mọi niềm tin, mọi ảo tưởng về quyền năng tuyệt đối của khoa học. Chính sự bất ngờ trong kết thúc đã tạo nên hiệu ứng “nổ tung” trong tâm trí người đọc, đúng như nhận định của Bùi Việt Thắng.

Không chỉ dừng lại ở tình huống và cốt truyện, truyện còn gây ấn tượng bởi những chi tiết mang tính biểu tượng. Hình ảnh “vòng tròn bằng phấn” là một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc. Đó không phải là rào cản vật chất, mà là rào cản vô hình – rào cản của tâm lí, bản năng, nỗi sợ. Vòng tròn ấy có thể được hiểu như biểu tượng cho những giới hạn mà con người tự đặt ra cho mình. Trong cuộc sống, có bao nhiêu “vòng tròn” như thế đang tồn tại? Bao nhiêu lần ta không dám bước ra khỏi những giới hạn vô hình do chính mình dựng lên?

Chi tiết “con gà biết nói tiếng người” cũng đầy ý nghĩa. Nó thể hiện sự phát triển vượt bậc của khoa học, đến mức có thể phá vỡ ranh giới giữa các loài. Nhưng chính trong sự “kì diệu” ấy lại ẩn chứa một nghịch lí: con người có thể làm được những điều phi thường, nhưng lại không thể hiểu được những điều bình thường nhất. Con gà có thể nói về văn học, nghệ thuật, xã hội, nhưng lại không thể giải thích hành vi của chính nó. Điều đó khiến ta phải suy ngẫm: tri thức có thực sự đồng nghĩa với hiểu biết?

Giọng điệu của truyện góp phần quan trọng làm nên sức hấp dẫn. Đó là giọng châm biếm nhẹ nhàng mà thâm thúy, lạnh lùng mà sâu sắc. Tác giả không lên giọng phê phán, không trực tiếp bày tỏ quan điểm, nhưng chính sự tỉnh táo ấy lại khiến người đọc phải tự đối diện với những câu hỏi của mình. Ngôn ngữ giản dị, ít cảm xúc trực tiếp, nhưng ẩn sau mỗi câu chữ là một tầng nghĩa sâu xa. Tất cả tạo nên một phong cách nghệ thuật đặc trưng, nơi cái ít nói lên cái nhiều, cái đơn giản chứa đựng cái phức tạp.

Từ một câu chuyện ngắn gọn, Slawomir Mrozek đã đặt ra những vấn đề mang tính triết học sâu sắc. Tác phẩm phê phán sự ngộ nhận của con người về sức mạnh của khoa học, đồng thời nhắc nhở về những giới hạn không thể vượt qua của nhận thức. Nó cũng gợi lên một suy tư đầy ám ảnh: con người đôi khi không bị giam cầm bởi thế giới bên ngoài, mà bị giam cầm bởi chính những “vòng tròn vô hình” trong tâm trí mình.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng “cô đúc” không đồng nghĩa với “ngắn gọn” đơn thuần. Một tác phẩm có thể ngắn nhưng vẫn nhạt nhòa nếu thiếu chiều sâu. Tính cô đúc đòi hỏi sự dồn nén cao độ của tư tưởng và cảm xúc, đòi hỏi nhà văn phải có cái nhìn sắc sảo và khả năng biểu đạt tinh luyện. Đó là kết quả của một quá trình sáng tạo nghiêm túc, nơi mỗi chi tiết đều được lựa chọn kĩ càng, mỗi câu chữ đều mang một “trọng lượng” nhất định.

Với người cầm bút, để đạt được tính cô đúc, cần phải sống sâu sắc, quan sát tinh tế và suy tư nghiêm túc về đời sống. Với người đọc, để cảm nhận hết giá trị của truyện ngắn, cần biết lắng nghe những điều không được nói ra, biết đọc giữa những dòng chữ, biết suy ngẫm từ những chi tiết nhỏ bé.

Nhận định của Bùi Việt Thắng vì thế không chỉ đúng mà còn rất sâu sắc. “Trả lời một câu hỏi” là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh của truyện ngắn: chỉ vài trang giấy nhưng đủ sức khơi dậy những suy tư không dứt. Đó chính là vẻ đẹp của tính cô đúc, nơi văn chương không cần nhiều lời vẫn có thể chạm đến những tầng sâu nhất của tâm hồn con người. Và cũng từ đó, ta hiểu rằng: có những câu chuyện rất ngắn, nhưng dư âm của nó thì dài mãi.

—–

TRẢ LỜI MỘT CÂU HỎI

Trên đường tiến bộ, con người đã khám phá ra mọi bí mật của tự nhiên. Câu hỏi nào cũng đều đã có câu trả lời, cho nên niềm hân hoan thường nhật tràn ngập địa cầu. Có lẽ hầu như thường nhật thôi, bởi lẽ, còn một câu nữa vẫn chưa được trả lời.
Câu hỏi đó thế này: Tại sao sau khi ta vạch một vòng tròn, tốt nhất là bằng phấn, chung quanh con gà mái, thì nó nhất định không bước ra ngoài vòng tròn này?
Ổi dào, câu hỏi này có chỉ là ghê gớm, ngày xưa chẳng có ai thèm bận tâm. Ấy thế mà, bây giờ, khi không còn câu hỏi nào khác nữa thì nó trở nên quan trọng hết tầm, quan trọng hết tầm, bởi lẽ chẳng còn câu hỏi nào khác nữa. Cái hiện tượng lạ lùng này dân quê người ta đã biết từ đời tám hoánh, thế mà cho đến nay các nhà bác học vẫn chưa hề hay biết.
Bấy giờ họ hăng hải lao vào việc, vì còn việc gì khác để mà làm đâu. Họ thử nghiệm cách này cách khác, kiểu nọ kiểu kia, thế mà vẫn vô hiệu.
Thế thì sức mạnh của khoa học là ở chỗ nào? Khi những cuộc thi nghiệm và các luận thuyết không giải thích nổi điều bí ẩn này, người ta quyết định chọn con đường ngắn nhất để đi tới kết quả: Dạy gà mái học tiếng người, để rồi sau đó nó sẽ tự nói ra.
Dạy gà mái học tiếng người – đối với khoa học thời nay đó chỉ là chuyện vặt. Các nhà động vật học, các nhà ngôn ngữ học hiệp lực cùng nhau và chẳng mấy chốc gà mái đã nói được mấy thứ tiếng liền, dẫu rằng phát âm vẫn còn nặng giọng gà. Người ta hỏi ý kiến gà về các vấn đề xã hội, văn học và nghệ thuật, nó mạnh bạo trả lời suôn sẻ tất thảy mọi câu hỏi… Như vậy là cuộc thử nghiệm này đã thành công mỹ mãn nhưng người ta để dành đến cuộc họp báo được truyền qua vệ tinh mới hỏi gà mái câu hỏi quan trọng nhất.
Ngày họp báo này đã đến. Người ta đặt gà mái trước hàng loạt máy thu nhanh và rồi ông chủ tịch dõng dạc hỏi:
– Chị gà này, đề nghị chị cho chúng tôi biết, tại sao sau khi vạch quanh chị một vòng tròn bằng phấn thì chị nhất định không bước ra ngoài cái vòng tròn này?
Chị gà nghiêng đầu về bên phải rồi lại nghiêng đầu về bên trái, mắt tròn xoe, không hề chớp, cất lời:
– Chả giấu gì các bác, quả tình là em chẳng biết gì đâu.
Chị gà làm tất cả cử toạ thất vọng lắm, công phẫn lắm. Một số vị đòi cho chị vào nồi xúp mà khỏi cần nghi lễ nào.
(Slawomir Mrozek, 50 truyện ngắn, truyện cực ngắn chọn lọc, NXB Văn học, 2002, tr.117-119)

(*) Slawomir Mrozek là nhà văn, nhà soạn kịch, hoạ sĩ tranh biếm hoạ nổi tiếng của Ba Lan. Các tác phẩm của S. Mrozek chứa đựng nhiều ý tứ và triết lý.