Thế nào là thơ? Đó không phải chỉ là nghệ thuật, đó là sự giải thoát của lòng tôi

Đề bài : Nhà thơ Pháp Lamartine từng tâm sự: “Thế nào là thơ? Đó không phải chỉ là nghệ thuật, đó là sự giải thoát của lòng tôi.”

Bài làm

Đêm nay tôi nhìn lên bầu trời đầy sao, đêm nay tôi nghĩ về thơ. Ôi, thơ là gì mà khiến ta xao xuyến đến thế? Phải chăng, thơ là tiếng đàn của tâm hồn? Lúc mỗi nốt nhạc vang lên cũng là lúc thơ chạm đến trái tim người đọc. Bởi “thơ là tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn khi đụng chạm tới cuộc sống” (Nguyễn Đình Thi). Vì sao mà tác phẩm “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải và tác phẩm “Sang thu” của Hữu Thỉnh lại có thể neo đậu mãi bến lòng độc giả? Chính nhà thơ Pháp Lamartine từng tâm sự: “Thế nào là thơ? Đó không phải chỉ là nghệ thuật, đó là sự giải thoát của lòng tôi”. Có thể thấy, Lamartine đã đưa ra quan niệm về thơ, về sự giải thoát trong tâm hồn người thi sĩ mỗi khi chắp bút viết nên câu thơ.
Trong cuộc sống, có những điều ta khó nói nhất, ẩn kín trong tâm hồn và không dễ gì bộc bạch đều được thể hiện dễ dàng trong thơ. “Thế nào là thơ?”, thơ là thể loại trữ tình, là sự thổ lộ một cách mãnh liệt những cảm xúc cá nhân của người nghệ sĩ. “Nghệ thuật” trong thơ chính là ngôn ngữ, hình ảnh hấp dẫn là cách sử dụng ngôn từ được chắt lọc thật tinh để diễn tả nội tâm của thi sĩ trước cuộc sống. Nội tâm ấy hàm chứa biết bao tư tưởng, thông điệp mà bản thân tác giả muốn gửi cho người đọc. “Sự giải thoát của lòng tôi” phải chăng là khi nhà thơ được tự do bộc lộ tình cảm, được dễ dàng nói lên suy nghĩ của lòng mình? Qua đó, ta hiểu được tâm sự của Lamartine đã bày tỏ quan điểm của mình về thơ: Thơ không chỉ là con chữ của nghệ thuật mà còn là con chữ của tâm hồn.
“Thơ không chỉ là một vòng quay chậm rãi của cảm xúc mà là một lối thoát của cảm xúc, không phải là sự biểu hiện của tính cách mà là lối thoát cho cá tính”(T.S.Eliot). Thật vậy, người làm thơ luôn là bậc thầy trong việc sử dụng ngôn ngữ một cách “nghệ thuật”, bài thơ hay phải là bài thơ có ngôn ngữ cô đọng, hàm súc, ngôn từ có nhịp điệu, giàu nhạc tính. Hình ảnh trong thơ phải đặc biệt. Nhưng thơ chỉ tràn ra khi các cung bậc cảm xúc trong tâm hồn nhà thơ dâng trào cao độ, đòi hỏi được giãi bày, sẻ chia. “Mỗi khi có gì chất chứa trong lòng, không nói ra, không chịu được thì lại cần làm thơ”(Tố Hữu). Trước hiện thực cuộc sống, nhà thơ không chỉ hiểu biết, quan sát,nắm bắt,phản ánh mà còn phải thực sự rung động, phải có cảm xúc mãnh liệt thì thơ mới có hồn. Tuy nhiên, tình cảm trong thơ phải luôn gắn liền với chủ thể sáng tạo. Tình cảm trong thơ có được là nhờ vốn sống, trải nghiệm phong phú của nhà thơ trước cuộc sống. Trong thơ, ta bắt gặp tình cảm cá nhân, một cái tôi với nỗi niềm tâm sự riêng tư. Nhưng tác phẩm thơ chỉ thật sự giá trị khi tình cảm riêng của nhà thơ bao giờ cũng gắn liền với tình cảm chung, có ý nghĩa khái quát. Đó là những ước mơ, khát vọng, lí tưởng chung của cả một giai cấp, cả một tầng lớp nhân dân, thế hệ, dân tộc. Chính vì thế, sự giải thoát của lòng tôi không được hiểu là tiếng lòng người nghệ sĩ mà còn là tiếng lòng của tất cả mọi người, nhà thơ là người “thấu triệu tâm hồn”, “đem bầu trời riêng hóa thành bầu trời chung”. Bởi suy cho cùng, thơ ca đem đến cho người đọc sự thấu hiểu và đồng cảm về cuộc đời, hướng đến những giá trị tốt đẹp hơn.
Lắng tai nghe…
Khúc nhạc mùa xuân đang mời gọi
Dõi mắt nhìn…
Sắc xuân lung linh tràn ngập cả đất trời.
Vâng! Xuân về đánh thức ngàn cây cỏ nội đâm chồi nảy lộc. Xuân đến còn đánh thức nguồn cảm xúc vô tận của thi nhân. Lắng lòng lại, ta nghe đâu đây sắc xuân, tình xuân đang hòa quyện trong vũ điệu giao
mùa, đang rạo rực trong tâm hồn Thanh Hải để “Mùa xuân nho nhỏ” ra đời. Bài thơ với lời giản dị, tứ thơ sâu lắng nhưng ôm trọn tâm hồn đôn hậu, bình dị, thiết tha yêu cuộc sống của nhà thơ.Bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” được Thanh Hải viết vào tháng 11 năm 1980, ngay trên giường bệnh và chỉ ít lâu sau tháng 12 năm 1980, nhà thơ mãi mãi ra đi. Ở giữa mùa đông giá rét của xứ Huế, đối mặt với biên giới giữa sự sống và cái chết nhưng không làm trái tim nhà thơ nguội lạnh. Ngược lại, tâm hồn thi nhân càng nảy nở, bừng sức sống để cảm nhận sâu sắc về một mùa xuân nồng ấm tình người, khiến ngòi bút nở hoa để một “Mùa xuân nho nhỏ” ấm áp tâm tình của thi nhân trước thiên nhiên, con người, cuộc sống.
Mùa xuân là mùa khởi đầu cho một năm mới, là mùa muôn hoa đua nở đem đến hương sắc, vị ngọt của sức sống, tình yêu, hạnh phúc. Trước vẻ đẹp diệu kỳ của mùa xuân, các thi nhân đều cảm nhận bằng con mắt trìu mến, thân thương. Mùa xuân hiện ra với muôn vàn sắc màu rực rỡ:
“Cỏ xanh như khói bến xuân tươi
Lại có mưa xuân nước vỗ trời.”
(Nguyễn Trãi)
Vũ điệu của mùa xuân đã rót vào tâm hồn Thanh Hải niềm cảm xúc dâng trào. Thật đơn sơ, lặng lẽ mà mùa xuân vẫn hiện về tràn đầy sức sống trào dâng:
“Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc.”
Giản dị mà đầm ấm xiết bao! Thanh Hải đã khéo chọn cho mình một bức tranh xuân với gam màu ấm áp, mà dịu dàng, trang nhã. Một màu xanh của dòng Hương Giang mênh mông, êm đềm, một màu tím biếc của bông hoa nhỏ bé. Sự sắp xếp hết sức cân đối hài hòa của bức tranh thơ, cái to lớn bao la không lấn át cái nhỏ nhoi, bé bỏng. Màu xanh của dòng sông làm nền cho sắc tím của hoa càng nổi bật. Chỉ vài nét phác thảo, Thanh Hải đã vẽ nên bức tranh xuân thơ mộng hài hòa. Bằng biện pháp đảo ngữ “mọc giữa dòng sông xanh”, tác giả đã tô đậm hình ảnh một bông hoa tím bé nhỏ mà tràn đầy sức sống mãnh liệt, vươn lên sự sống trong điều kiện có phần khắc nghiệt để hòa cùng vạn vật giữa vũ trụ bao la vô tận. Hình ảnh thơ thật nhẹ nhàng, thanh thoát, màu hoa tím biếc nhè nhẹ xuôi dòng Hương Giang xanh thẳm thật thơ mộng lãng mạn, quyến rũ đến lạ thường! Một màu tím thủy chung đặc trưng của con người xứ Huế mộng mơ, trầm tư, cổ kính.
Trong không gian tĩnh lặng của mùa xuân bị khuấy động bởi âm thanh ngân vang đầy trìu mến chất chứa niềm vui rộn rã:
“Ơi! Con chim chiền chiện
Hót chi mà vang trời.”
Mùa xuân không chỉ với sắc màu hài hòa mà bức tranh xuân ấy bỗng nhộn nhịp hẳn lên với tiếng chim hót vang trời chào đón ngày mới. Không gian tươi vui ấy làm xao động đến tâm hồn nhạy cảm của thi nhân. Thanh Hải đang lắng tai nghe tiếng chim chiền chiện cao vút trong không trung. Tác giả đặt từ “Ơi” vào câu thơ như một lời thốt lên ngạc nhiên thích thú, như một nốt nhạc ngân vang trong bản trường ca mùa xuân vô tận. Tiếng chim hót như rót vào tâm hồn nhà thơ một niềm trìu cảm. Tâm hồn nhà thơ đang tràn ngập niềm vui để ngôn từ thốt lên “hót chi mà” như một lời trách yêu đầy thân thương. Tiếng chim chiền chiện hát vang lừng trong trẻo cao vút như nốt thăng rộn rã của mùa xuân. Tiếng hát ấy cứ kéo dài, ngân nga rồi lan tỏa hòa quyện vào bầu trời xuân kèm không gian bừng sáng, rộn ràng. Trong dòng cảm xúc tuôn trào trước mùa xuân, Thanh Hải như cảm nhận được hơi thở nồng ấm của mùa xuân, hương vị ngọt ngào của mùa xuân, sắc xuân tình xuân chan chứa:
“Từng giọt long lanh rơi
Tôi đưa tay tôi hứng.”
Nhà thơ đón nhận mùa xuân bằng thị giác, thính giác và cả xúc giác. Nhà thơ đưa tay hứng lấy từng giọt gì đang long lanh rơi? Giọt sương chăng? Hay giọt nắng? Hay những giọt âm thanh của tiếng chim? Mà đó chính là những giọt mùa xuân, giọt hạnh phúc của tình đời như đượm thắm cả đất trời, hòa quyện vào tâm hồn thi sĩ. Thanh Hải xòe bàn tay mình ra để cảm nhận những hương vị ngọt ngào của mùa xuân bằng thái độ trân trọng, nâng niu áp vào trái tim mình. Tác giả đã cụ thể hóa từng giọt mùa xuân như chan hòa vào lòng đất mẹ để muôn hoa khoe sắc thắm để sức sống dâng trào, để tâm hồn con người tràn ngập niềm vui. Không dừng lại ở ngôn ngữ được sử dụng cách “nghệ thuật” và khéo léo mà còn là “sự giải thoát” của tiếng lòng người nghệ sĩ khi đứng trước tuyệt sắc của thiên nhiên đất trời, người nghệ sĩ hạnh phúc bày tỏ sự ngạc nhiên của mình khi chứng kiến một mùa xuân trữ tình, đẹp đẽ đang tràn đầy trên quê hương.
“Thơ là viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời”” (Sóng Hồng). Viên kim cương ấy sẽ lấp lánh một màu sắc riêng biệt của cuộc đời, như cách mà Hữu Thỉnh đã chạm khắc tiếng thơ của mình vào thế giới thi ca bốn mùa nhiều dư vị”Thơ là viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời”” (Sóng Hồng). Viên kim cương ấy sẽ lấp lánh một màu sắc riêng biệt của cuộc đời, như cách mà Hữu Thỉnh đã chạm khắc tiếng thơ của mình vào thế giới thi ca bốn mùa nhiều dư vị. Năm 1977, người thi sĩ ấy khi đứng trước điểm cuối cùng của tuổi trẻ đã không ngần ngại thổ lộ hết những tâm tư của lòng mình, là một sự giải thoát tiếng lòng bằng những tiếng thơ khắc khoải. Và “Sang thu” chính là như thế, với giọng thơ sâu lắng và đầy chất trữ tình, thi phẩm dường như đã vỗ vào xúc cảm của độc giả thật nhẹ nhàng. Có chăng, đó chính là những tâm sự, hoài niệm của Hữu Thỉnh khi đứng giữa khúc ca giao mùa đầy rung động của đất trời…Nhật Chiêu từng tâm sự: “Thơ ca, trong bản chất của nó là mây, là một thể vô định và huyền ảo. Và thơ ca, cũng còn là bão tố.” Và có lẽ, lúc đó cái đám mây “vô định và huyền ảo” kia bỗng dưng ùa về lấp kín hồn thơ của Hữu Thỉnh, cũng đầy bất ngờ và hư ảo như cái hương thơm quen thuộc từ đâu xộc thẳng vào hồn ông, để rồi thi nhân phải giật mình thảng thốt:
“Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.”
Mở đầu bài thơ như dấu hiệu báo trước cho sự xuất hiện của không gian và thời gian. Phải chăng, nhân vật trữ tình đã cảm nhận được biết bao điều trong sự xuất hiện ấy, nó như đã cố ý đợi sẵn người ta từ
lâu, mang về một chút thân thuộc vương vấn, len lỏi:
“Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se”
Kỳ lạ thay, tín hiệu đầu tiên để tác giả nhận ra mùa thu lại chính là hương ổi- một thứ hương thơm mộc mạc mà lại giản dị, thân quen của trời thu phương Bắc. Ông chẳng đi theo lỗi mòn sáo rỗng của những dấu chân cũ, với tâm hồn lãng mạn ấy, thu không chỉ đơn giản là trời xanh, là hoa cúc, là hương cốm hay nắng vàng. Thu còn là mùi hương ổi chín nơi quê nhà mộc mạc, ấm nồng. Sớm thu khơi gợi nên bao xúc cảm nhân gian, gợi lại kí ức tuổi thơ của những ngày xưa cũ mà ta chẳng thể quay về. Thứ hương kia không “bay”, không “quyện” mà “phả”, là xộc thẳng vào khứu giác. Thi sĩ đã sử dụng rất đắt từ ngữ gợi tả, chỉ một từ ấy cũng đủ gợi hương thơm như đang đặc sánh lại, ngào ngạt, đậm đặc nồng nàn thư thành luồn trong gió, được làn gió se khô, lạnh mang đi khắp ngõ ngách của làng quê. Các dư vị của hương ổi kia như neo đậu lại trong tâm trí người đọc một ấn tượng khó phai.
Ở hai câu thơ tiếp theo, không gian được mở rộng, vờn ra ngõ với khung cảnh mang màu sắc huyền ảo:
“Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.”
mà
Những hàng sương nhỏ li ti giăng màn khắp nơi được tác giả nhân hóa qua từ láy “chùng chình” gợi cảm giác như sương như đang bị thời gian níu lại, lãng đãng, lưu luyến chưa muốn tan vào không gian. Từ láy ấy phải chăng chính là tâm trạng của Hữu Thỉnh, mang chút tiếc nuối, mang chút chập chừng lại pha thêm vài giọt bịn rịn của thi nhân khi bồi hồi nhận ra mùa hạ đã đi qua từ lúc nào… Không gian “ngõ” sương theo gió đi qua ấy vừa là ngõ thực, vừa là cửa ngõ của thời gian, không gian giao mùa. Ông đã cảm nhận dấu hiệu của mùa thu bằng tất cả các giác quan và sự tinh tế trong tâm hồn nhạy cảm của một nhà thơ thực thụ. Thành phần tình thái “hình như” tựa sự phỏng đoán nửa tin nửa ngờ, nửa khẳng định, nửa kia lại hoài nghi, là cái ngỡ ngàng ngạc nhiên, bâng khuâng xao xuyến của thi sĩ trước khung cảnh dao động của đất trời sang thu. Qua đó, ta không chỉ cảm nhận được một nét độc đáo trong hình ảnh mới về mùa thu, “nghệ thuật của ngôn ngữ” mà còn là “sự giải thoát” của một tiếng lòng đang thổn thức đứng trước sự biến chuyển giao mùa từ hạ sang thu, để lại trong người đọc ít nhiều cảm xúc khó quên như chính mình cũng đang cảm nhận mùa thu đang sang ấy.
Trang sách đã khép lại nhưng dư âm của nó vẫn còn đọng mãi như khơi gợi trong lòng chúng ta về những tình cảm cao đẹp của con người. Chính tình yêu thiên nhiên, khát vọng dâng hiến của Thanh Hải làm xao xuyến rung động biết bao trái tim người đọc. “Mùa xuân nho nhỏ” cứ nhẹ nhàng, thấm thía tự nhiên đi vào lòng người một khúc hát xúc động trước mùa xuân. Và khoảnh khắc “Sang thu” đã chợt như ngừng lại, thổn thức trong lòng “Hữu Thỉnh” và giải thoát ra qua thi phẩm bằng cảm xúc đẹp nhất. Cả hai tác phẩm đã chứng minh được lời nhận định của Lamartine hoàn toàn đúng đắn khi thơ không chỉ là nghệ thuật mà còn là sự giải thoát của tâm hồn thi nhân. Chắc chắn, cả hai thi sĩ đã có những vốn sống phong phú nhất, những sự quan sát tinh tế nhất để có thể nắm bắt khoảnh khắc ấn tượng của hiện thực mà bày tỏ cảm xúc qua thơ. Đồng thời, người đọc cũng phải hòa mình vào tác phẩm để cùng có được sự đồng cảm với nhà thơ.
Tựu trung lại, thơ quả thật là “sự giải thoát” cho tiếng lòng người nghệ sĩ, khi mà mỗi câu thơ anh viết ra đều chứa chan tình cảm của mình trước thiên nhiên, cuộc sống. Còn gì đẹp hơn khi mỗi câu thơ anh đều chắp bút vì chân-thiện-mĩ hướng đến cho con người. Chính Mùa xuân nho nhỏ và Sang thu không chỉ là những “ngôn từ nghệ thuật” mà nó còn là sự phản ánh chân thực và rõ nét nhất của hai tâm hồn thi sĩ. Xin cảm ơn những người cầm bút đã luôn cống hiến hết mình vì nghệ thuật, vì cuộc đời.