Văn chương không chỉ đem lại mỹ cảm mà đó còn là một phương tiện tuyệt vời để khám phá một vùng đất, thấu hiểu một quốc gia và cảm mến một dân tộc

Đề: Trong diễn văn đọc tại Lễ trao giải thưởng văn học ASEAN tại Bangkok – Thái Lan năm 2010, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh chia
sé:
Văn chương không chỉ đem lại mỹ cảm mà đó còn là một phương tiện tuyệt vời để khám phá một vùng đất, thấu hiểu một quốc gia và cảm mến một dân tộc
Bằng trải nghiệm văn học, anh/chị hãy bình luận và làm sáng tỏ ý kiến trên

Bài làm

“Tôi bắt đầu tin văn chương cũng có lửa, làm tan chảy những bức tường thép mà mỗi người tự dựng lên; văn chương cũng là băng, gắn kết những ốc đảo người thành một khối; văn chương cũng là nước, dịu dàng mà mãnh liệt vượt qua những rào cản của lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ…” (Nguyễn Ngọc Tư). Có lẽ, văn học nghệ thuật đã tự bao giờ trở thành một vùng đất diệu kì mà ở đó hướng con người ta đến cái đẹp của chân thiện mỹ, cũng là chất keo gắn kết con người với con người, dân tộc với dân tộc mà không bị kìm hãm bởi bất cứ điều gì. Nói như Nguyễn Nhật Ánh: “Văn chương không chỉ đem lại mỹ cảm mà đó còn là một phương tiện tuyệt vời để khám phá một vùng đất, thấu hiểu một quốc gia và cảm mến một dân tộc”
“Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng vươn tới chân lý” (M. Gorki). Sở dĩ văn học có thể làm được điều đó là bởi nó có khả năng “đem lại mỹ cảm” – văn chương bồi đắp tình cảm thẩm mỹ cho con người. Văn chương sử dụng chất liệu ngôn từ đặc trưng để tạo nên sự rung động tinh tế – thứ tình cảm sâu sắc để đánh động vào nơi sâu thẳm nhất của trái tim, thức tỉnh phần lương tri, dẫn dắt con người đến cái đẹp, cái chân thiện mỹ. “Văn chương không chỉ đem lại mỹ cảm” mà còn cho phép ta “khám phá một vùng đất, thấu hiểu một quốc gia và cảm mến một dân tộc”. Hơn cả, văn học nghệ thuật đã dùng chức năng văn hóa của nó để vượt lên rào cản của ngôn ngữ, văn hoá, đem đến cho bạn đọc một thế giới mới – thế giới chủ quan của người nghệ sĩ để ta tự mình tìm tòi, khám phá. Bởi văn học phản ánh hiện thực, mỗi tác phẩm mang trong mình dấu ấn của thời đại, những giá trị dân tộc được soi chiếu, đem vào tác phẩm, từ đó bạn đọc nhận ra ý nghĩa, thông điệp mà tác giả gửi gắm. Để rồi tự mình cảm nhận sâu sắc những văn hoá mới dù ta chưa từng tiếp xúc, những con người mới dù ta chưa từng gặp, những vùng đất mới mà ta chưa từng đặt chân đến. Ý kiến của Nguyễn Nhật Ánh bàn về chức năng thẩm mỹ, chức năng nhận thức và chức năng văn hóa của văn học; tính dân tộc trong văn nghệ. Đồng thời đặt ra yêu cầu cho người nghệ sĩ trong quá trình sáng tạo: Văn chương có khả năng hướng con người tới những điều tốt đẹp, cho con người tự mình khám phá những thứ mới mẻ, là nơi lưu trữ các giá trị văn hóa dân tộc, thậm chí kết nối con người ở các thời đại khác nhau. Để văn học thực hiện được điều đó, người nghệ sĩ phải có một trái tim nhạy cảm, khả năng quan sát và trí tưởng tượng phong phú, sáng tạo nên tác phẩm có giá trị cho đời, cho người.

Trong hành trình tìm kiếm hạt giống cái đẹp để ươm mầm nó vào mỗi tác phẩm văn chương, Nguyễn Quang Thiều viết: “Giống như lúa, ngô, đậu … những thứ cây gần gũi nhất trên cánh đồng quê. Văn chương chính là ngũ cốc trên cánh đồng người”. Trước hết, văn học bắt nguồn từ đời sống. Nó chính là lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ – thế giới mới hiện ra trong tác phẩm, cũng là mảnh đất màu mỡ nuôi dưỡng tình cảm thẩm mỹ cho con người. Nó không dùng luật lệ hà khắc để buộc ta phải tuân thủ, văn nghệ dùng chính sinh mệnh của nó là thứ tình cảm sâu sắc mãnh liệt làm rung lên dây thần kinh cảm xúc, tác động mạnh mẽ lên tâm hồn. Từ đó khơi gợi tính nhân văn nhân đạo sâu sắc như Chi-ô đã thể hiện trong thơ Haiku của mình:

“A hoa triêu nhan
Dây gầu vương hoa bên giếng
Đành xin nước nhà bên”

Thi nhân đã phát hiện ra khung cảnh những bông hoa triệu nhan cuốn vào sợ dây gàu bên giếng, nhìn thấy sự sống, nhìn thấy cái đẹp trong đóa hoa triệu nhan dù nhỏ nhoi nhưng bền bỉ. Trước vẻ đẹp đó, nhà thơ nâng niu, trân trọng, không nỡ làm tổn thương nên đành “xin nước nhà bên” để sự sống được hiện hữu. Đó là tinh thần “ý tại ngôn ngoại”, cũng chính là sự vô ngôn của Thiền và tính nhân văn của Phật giáo. Để làm được điều đó, người nghệ sĩ trước hết phải là “phu chữ” trong việc chắt gạn, kết đọng ngôn ngữ đời thường thành ngôn ngữ nghệ thuật. Tác phẩm ấy có giá trị, mang đến thông điệp nhân sinh sâu sắc cho bạn đọc bởi chính những hình ảnh gợi vẻ đẹp tương đồng, hòa hợp của những bông hoa triệu nhan và dây gàu bên giếng, cùng với ý nghĩa mà nó đem lại vượt ra khỏi sự giới hạn của ngôn từ. Chính những điều đó đã nhen nhóm trong lòng độc giả một đốm lửa nhỏ về thông điệp sống đang trực bùng cháy: Cần phải có nội tâm tĩnh lặng, tính cách dịu dàng và hơn cả là một tình thương lớn, một tấm lòng trắc ẩn để nâng niu và trân trọng cái đẹp, cho phép hạt mầm “mỹ cảm” bén rễ và sinh sôi, cho đời sống tinh thần con người trở nên sâu sắc và phong phú hơn.

“Văn chương cho con người sống nhiều cuộc đời khác, sống về phía khác của cuộc đời” (Chu Văn Sơn). Văn chương không chỉ dừng lại ở việc mang lại cảm giác thẩm mỹ mà còn giúp bạn đọc khám phá những chân trời mới, văn hóa của nhiều dân tộc khác nhau. Bởi bản thân mỗi tác phẩm văn học là một bức tranh về hiện thực xã hội như Tô Hoài khẳng định: “Mỗi trang sách đều soi bóng thời đại mà nó ra đời”, thực chất, văn chương kết nối con người với quá khứ hơn cả lịch sử. Bởi lịch sử chỉ nêu ra những biến chuyển của xã hội qua các mốc thời gian, trong khi văn học phản ánh rõ nét hiện thực cuộc sống, con người thời đại đó.

Đọc thơ văn Việt Nam thời kì 1945-1975, ta dễ dàng bắt gặp những bức tranh hiện thực lịch sử được tái hiện chân thực, rõ nét và những hình tượng con người sử thi cao đẹp. Đó là tiếng “gầm” cất lên dũng mãnh trên con đường hướng tới tương lai trong tác phẩm “Sóng gầm” của Nguyên Hồng; là nhịp điệu nhanh, dồn dập trong “Dấu chân người lính” của Nguyễn Minh Châu” .Tiêu diệt hết bọn Mĩ dã man ăn cướp! Tiếng thét tiêu diệt địch vang lên giữa những dịp cười. Tiếng thét phát ra từ những trái tim đang bốc lửa. Tiếng thét đông đặc, phẫn nộ, rùng rùng khép kín như một hàng ngũ siết chặt”. Qua cách nói lặp, cách tạo trùng điệu về nhịp, nhà văn muốn nhấn mạnh tinh thần quyết chiến của chiến sĩ ta, đồng thời khắc họa hiện thực kháng chiến chống Mĩ lúc bấy giờ. Ta dễ dàng đồng cảm với Kinh, Lữ, Nhẫn, Lượng, Khuê, Cận, Nết, Xiêm,… trên chiến dịch mặt trận tại Khe Sanh, đó là nỗi đau thầm lặng vì gót chân xâm lược đã bao năm giày xéo. Nhưng trong cái nhìn của nhà văn, bom đạn có thể cày nát đất đai nhưng không tiêu diệt được sự sống – khi “cỏ vạn thọ” vẫn “tươi tốt”, “khoe sắc”. Tác phẩm là cái bi nhưng nó lại làm nền để cái tráng cất lên những giai điệu đẹp đẽ nhất, để cho bạn đọc thời hiện đại ngày nay tiếp nhận có thể thấu hiểu được sự khốc liệt và tàn bạo của chiến tranh. Từ đó khơi nguồn “mỹ cảm”, những cảm xúc mãnh liệt, cũng là “phương tiện” cho con người ta khám phá thời đại lịch sử. Song, ta biết trân trọng thời bình, chung tay gìn giữ và bảo vệ nó. Quả thực, “Sóng gầm” của Nguyên Hồng và “Dấu chân người lính” của Nguyễn Minh Châu xứng đáng được mệnh danh là “bộ nhớ lưu trữ” một thời kì hào hùng của dân tộc, nó “lưu trữ” tất thảy những niềm vui, nỗi buồn, thương xót và sự tàn khốc của thời kháng chiến chống Mỹ, ấy là tác phẩm có giá trị không bị lu mờ, vùi lấp trước bước đi của thời gian và sẽ tồn tại mãi theo năm tháng, qua từng thế hệ. Không phải ngẫu nhiên mà người ta thường cho rằng “tính dân tộc” là một giá trị vĩnh cửu và gắn liền với những điều kiện lịch sử – xã hội. Bởi cái làm nên sự khác biệt giữa các truyền thống văn hóa trong văn chương ấy chính là bản sắc dân tộc, nó tạo ra khuôn mặt chung vừa đa dạng, vừa phong phú nhưng thống nhất của văn học thế giới và không ngừng biến động.

Trong hành trình tìm về cội nguồn văn học, Thạch Lam tâm niệm: “…Văn chương là thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối, tàn ác, vừa làm cho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn”. Và với tất cả những biến thiên, thăng trầm, phức tạp, cả những đê hèn, xấu xa, tác phẩm “Củi mục trôi về” của Nguyễn Ngọc Tư chính là “thứ khí giới thanh cao và đắc lực” ấy. Bởi nó bồi đắp cho con người những “mỹ cảm” và phản ánh chân thực những vấn đề cuộc sống trong không gian eo hẹp của một vùng quê sông nước. “Củi mục trôi về” cũng chính là “phương tiện tuyệt vời để khám phá một vùng đất, thấu hiểu một quốc gia và cảm mến một dân tộc” Đó là câu chuyện về những vụ hãm hiếp, lạm dụng tình dục ở độ tuổi vị thành niên. Tất cả những góc khuất của tâm lý con người và xã hội đã được ngòi bút Nguyễn Ngọc Tư phơi bày và chính nó là nguyên nhân dẫn đến bi kịch đau lòng của cả hai đứa trẻ. Thanh xuân cô gái đã chôn vùi trong những ám ảnh và nỗi đau của một tuổi thơ đáng quên. Tuổi trẻ của gã cũng nằm lại im lìm trong song sắt nhà tù. Tha hoá – trả giá – bi kịch, đó vẫn là hiện thực mà con người ta phải nếm trải, mà văn chương và người nghệ sĩ thông qua chất liệu phi vật thể ngôn từ đã khắc hoạ và đi sâu mở ra bức tranh toàn cảnh về xã hội và con người thời đại đó. Văn học cũng mở ra cho người đọc những góc nhìn chân thực về sức mạnh dữ dội của tư tưởng xã hội, quan điểm đám đông lên cá nhân mỗi con người. Hai cuộc đời đã bị cái nhìn, con mắt cay độc, khinh bạc đến nghiệt ngã. Cũng khó có thể trách được họ, bởi tội ác mà gã đã gây ra thật khó để chấp nhận. Gã trai ấy đã muốn quay lại làm người một lần nữa, nhưng sự kì thị của đám đông. Gã vẫn là một sinh vật vô nhân tính trong mắt người đời. Đó là những tổn thương không thể diễn tả bằng ngôn từ của người con gái. Đó là nỗi sợ hãi đám đông, trốn tránh mắt nhìn xã hội của “gã”. Sự giác ngộ chân lí, khát vọng quay trở về làm người tử tế của “gã” đã khơi gợi những xúc cảm mãnh liệt mà sâu kín của con người. Đồng thời bạn đọc cũng có thể tưởng tượng được hiện thực đời sống xã hội, con người nơi vùng quê sông nước Nam Bộ.

Văn học tìm kiếm những “hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu trong tâm hồn con người”, mà ta khó nhận thấy. Ở gã, người ta vẫn thấy le lói khát vọng người cao quý ngay cả khi nhân tính đã bị vấy bẩn. Đó là ngay khi bị chính quyền giải đi khỏi làng, trong lòng gã loé lên một cảm xúc thoảng qua, mơ hồ mà đáng chú ý. Gã “nửa sợ, nửa như nhẹ nhõm khi nghe tin đứa bé gái đã được cứu”. Cảm xúc ấy dường như đã thắp sáng một phần người nhỏ nhoi trong kẻ tội đồ. Gã như cành củi mục lênh đênh cũng muốn tìm về nơi mình đã sa lầy, vấp ngã tuổi đầu đời. Sau khi ra tù, gã đi biền biệt, cố để trốn tránh, nhưng cái “cảm giác những đốt xương mình khô đi, rơi ra lừng lóng, từng lóng một” khiến gã nhận ra phải về Thổ Sầu trước khi quá muộn. Phải về cho người Thổ Sầu thấy gã bây giờ sống tử tế như thế nào. Rồi sau khi được sư thầy giác ngộ cho con đường giải thoát chính mình, gã đã có những thay đổi trong nhận thức và hành động. Gã nói với cô gái: “Chừng nào buồn, lại rủ tôi uống rượu với”. Sau hôm đó, gã không còn trốn tránh mà chịu ngồi chơi với cô, thi thoảng uống rượu. Men rượu say khiến gã chếnh choáng, mồ hôi đầm đìa, nhưng “người nhẹ hẫng, vì ngó vào lòng, thấy dục vọng trống không…”. Con người đã từng tha hoá, nay lại đối diện với chính mình bằng một tấm lòng thanh sạch, không gợn vẩn đục, đó thực sự là những cái đẹp thẩm mĩ nơi tâm hồn con người mà văn chương có trách nhiệm chạm đến.

Qua nghệ thuật xây dựng nhân vật, hình tượng bằng sự nhấn mạnh, khai thác thế giới nội tâm, những ẩn ức tâm hồn sâu thẳm để từ ấy giúp người đọc nhận ra những phát hiện sâu sắc, tinh tế về nhân sinh. Đó còn là khả năng tạo lập những chi tiết nghệ thuật giàu sức gợi mở. Ngôn ngữ trong toàn bộ truyện ngắn mang đậm nét cá tính của Nguyễn Ngọc Tư: trầm lặng, lênh đênh, thoảng qua những nỗi buồn khó tả. Cái hay của truyện ngắn còn là dung lượng hàm súc, ngắn gọn, cô đúc của nó. Tất cả hòa trộn thành thứ “biệt dược” chữa lành tâm hồn cằn cỗi của con người, âm thầm, nhẹ nhàng gieo rắc hạt giống “mỹ cảm” vào “mảnh đất” tinh thần, “khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, ý thức phản kháng cái ác; cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp” (Aimatop). Hơn hết, tác phẩm chính là “phương tiện” để độc giả khám phá về vùng đất Nam Bộ và con người, văn hóa nơi đây; là nơi “lưu trữ” những kí ức, cho ta thấu hiểu và cảm mến một vùng quê sông nước yên bình và cả một dân tộc.

Ý kiến của Nguyễn Nhật Ánh đã khẳng định chức năng nhận thức, chức năng thẩm mỹ và chức năng văn hóa của văn chương nghệ thuật: Văn học có khả năng củng cố kiến thức, vốn sống; bồi đắp những tình cảm thẩm mỹ cho con người, cho ta biết yêu thương và trân trọng cái đẹp. Đồng thời, nó “lưu trữ” cả một hiện thực lịch sử, cuộc sống; văn hóa dân tộc và con người thời đại mà tác phẩm ấy ra đời. Để cho bạn đọc thời nay có thể thấu hiểu và đồng cảm với con người thời trước, từ đó nhận ra những thông điệp nhân sinh quý giá mà nhà văn gửi gắm. Nó mang trong mình bản sắc dân tộc các quốc gia, vùng lãnh thổ, tạo nên tính độc đáo riêng biệt trong văn chương các thời đại và các quốc gia. Qua đó, văn chương không chỉ đơn thuần là nghệ thuật ngôn từ mà còn là cầu nối văn hóa, giúp con người khám phá, hiểu biết và cảm nhận về thế giới. Một tác phẩm đạt đến ngưỡng “giá trị bất biến” đòi hỏi người nghệ sĩ phải có năng lực tái hiện cuộc sống, đưa hiện thực vào tác phẩm dưới góc nhìn cá tính chủ quan của mình, để “nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại”. “Phát hiện ra những khả năng của đời sống” và sáng tạo thế giới mới trong văn chương; sáng tạo ngôn ngữ quần chúng thành ngôn từ nghệ thuật để thể hiện nội dung tư tưởng một cách độc đáo, mang đến cho bạn đọc những thông điệp trân quý, đưa “đứa con tinh thần” của mình lên thành một tác phẩm có giá trị, cống hiến cho văn học dân tộc. Bạn đọc trong quá trình tiếp nhận phải mở rộng tâm hồn mình, sẵn sàng đón nhận và rung động mãnh liệt, đồng cảm sâu sắc với những hình tượng nhân vật trong tác phẩm để hình dung được hiện thực cuộc sống, thấu hiểu con người và cảm mến văn hóa, dân tộc thời đại đó. Có trí tưởng tượng phong phú để thâm nhập, “sống” trong thế giới của tác phẩm để nhận ra những ý nghĩa, thông điệp nhân sinh mà nhà văn kí gửi.

Thời gian qua kẽ tay
Làm khô những chiếc lá…
Riêng những câu thơ còn xanh
Riêng những bài hát còn xanh
Và đôi mắt em như hai giếng nước.
(Văn Cao)

Không gì có thể chống chọi lại sự bào mòn khắc nghiệt của dòng chảy thời gian, nhưng “mỹ cảm” và hiện thực thời đại; giá trị văn hóa về con người, dân tộc là còn mãi. Phải chăng văn chương chính là “hộp đen” lưu trữ những gì cao đẹp, những lý tưởng cao cả nhất của nhân loại, để nó mãi mãi tồn tại qua năm tháng và trở thành ngọn đuốc cháy sáng soi đường mở lối, hướng con người đến chân trời của chân – thiện – mĩ.